Wojciech Tochman „Eli, Eli”

Wojciech Tochman, Eli, Eli, Czarne, Wołowiec 2013, 135 s.

Kto przeczyta „Eli, Eli”, może już nigdy nie będzie podróżował jak przedtem. Wojciech Tochman opowiada nam o Filipinach, jakich nie znamy, o świecie najuboższych, którzy od lat żyją w slumsach i na cmentarzach Manili. Ale nie jest to książka tylko o nich. Jest i o nas.
Wszyscy coraz więcej podróżujemy, coraz więcej fotografujemy świat. Ale nie widzimy tego, o czym pisze Tochman, i co fotografuje Wełnicki. Tego, co pod powierzchnią: cierpienia i bólu. Bo się na nie uodporniliśmy. Tochman odwraca obiektyw, przygląda się nam, ale i sobie, naszemu spojrzeniu na tragedię, na Innego, i dokonuje odnowienia empatycznej więzi.

Takie są skutki, jak się książkę opisuje po miesiącach odczekania, a nie na gorąco. Najpierw byłam „Eli, Eli” oszołomiona, potem przyszła refleksja. Refleksja będzie na koniec, teraz postaram się wyważyć to, co czułam wcześniej i to, co czuję teraz.

Tochman wraz z fotografem Grzegorzem Wełnickim zapuszczają się w slumsy Filipin i starają się ukazać całą nędzę wegetujących tam ludzi, z zaznaczeniem, że nieopodal rozwija się konsumpcjonizm: banki, najdroższe hotele, atrakcje dla nieświadomych niczego turystów. Tochman opisuje sfotografowanych bohaterów z upartym sarkazmem, który ma zwrócić na nich uwagę czytelnika. Wyśmiewając ich, chce, aby czytelnik pochylił się nad ich losem. Tochman chce szokować i wstrząsnąć, ale wydaje się nie panować nad tym, co pisze. Za bardzo narzuca swój punkt widzenia, stylizuje się na Kapuścińskiego i... nie bardzo mu się udaje. Owszem, historie większości opisanych Filipińczyków są przejmujące, szczególnie chorej kobiety, dzieci mieszkających na cmentarzu, lub tych mieszkających przy Onyxie. Ale też i takie portrety najszybciej wzruszą, zwrócą uwagę. Czy to Tochmana, czy innych „ludzi z Jezusem na ustach”, którzy „dają dzieciom po lizaku i od razu chcą duszy”[1], czy wreszcie czytelników. Bo przy nich, Danilo Hernandez, co ma „wieczny wkurw w oczach, szkielet na wierzchu, piękne dziary”[2] to tylko kolejny kryminalista, podobny do tych, których opisał Drauzio Varella w „Ostatnim kręgu”. Różnią ich kontynenty i kwestia bycia lub nie bycia na wolności. Bieda pozostała taka sama. I właśnie... czy Tochman musiał jechać aż na Filipiny, tłuc się kilkadziesiąt godzin samolotem, żeby tę biedę, smród i wyzysk pokazać? Bo gdyby się bardziej orientował w sytuacji Europy, pojechałby na południe kontynentu i znalazłby również rodziny wegetujące w skrajnym ubóstwie na wysypiskach śmieci, porzucone dzieci i ciągle obecną śmierć. Ale wówczas bieda straciłaby rys egzotyki.

Są jeszcze fotografie Grzegorza Wełnickiego. Na pierwszych stronach „Eli, Eli” Tochman opisuje (nie podając nazwiska fotografa) słynne zdjęcie dziewczynki z sępem, które stało się w końcu przekleństwem Kevina Cartera (ja nazwisko podaję). Słowa autora ociekają sarkazmem i jadem, oskarżają i stają się jednocześnie usprawiedliwieniem dla statycznego stylu Wełnickiego. Jego prace niestety do mnie nijak nie przemawiają. Maniera ukazywania dosłownie nagiej prawdy w miękkim świetle, upozowanej, sztywnej i nieprawdziwej odstaje od prawdy, którą chciał ukazać Tochman. Spodobały mi się tylko dwa zdjęcia, to z junk shopu (s.108), za które przyszło autorom zapłacić i Josephine z perłą (s. 116), bo opowiada jakąś historię, chociaż poprzez nadmiernie rozwinięty przemysł filmowy i tak najpierw przychodzi na myśl Scarlett Johansson, a dopiero potem obraz Vermeera. Ale to już nie wina fotografa.

Mieszane mam uczucia, choć chcę wierzyć, że Tochman intencje miał wzniosłe.

Moja ocena: 3

---

[1] W. Tochman, Eli, Eli, Czarne, Wołowiec 2013, s. 16.

[2] Ibidem, s. 49.

Wojciech Tochman „Dzisiaj narysujemy śmierć”

Wojciech Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Czarne, Wołowiec 2010, 151 s.

Opowieść o tym, jakie konsekwencje niesie ludobójstwo nie tylko dla sprawców i ofiar, ale przede wszystkim dla nas – świadków. Tochman wikła czytelników w cierpienie swoich bohaterów, a każdy z nich jest ze swą historią konkretny, pojedynczy, wyjątkowy. Stawia nam pytanie: dlaczego mamy płakać za ludźmi zamordowanymi w dalekiej Afryce 15 lat temu?

Do tej pory Afrykę przybliżał mi Ryszard Kapuściński, który, owszem, lubił sobie podkoloryzować, ale nie unikał ponurych tematów. Proza Kapuścińskiego to jednak szalenie optymistyczne widzenie Czarnego Lądu w porównaniu z tym, co na 150 stronach przekazuje Wojciech Tochman. Każdy niemal akapit ocieka krwią i cierpieniem. Nie ma miejsca na zaczerpnięcie oddechu, zdystansowanie się, bo i Tochman nie stopuje, nie zmienia tematu na lżejszy. Wszędzie jest śmierć, bratobójstwo, obojętność reszty świata. I pytanie:

„Co z zabitymi w dziewięćdziesiątym czwartym? Kto ma o nich pamiętać? Nie spoczywają pod rodzinnym bananowcem, bo zwykle to nie rodziny ich grzebały. Często nikt zwłok nie zakopywał. Rozkład trwał na powierzchni. Ziemia spokojnie na nie czekała. Dzień po dniu, tydzień po tygodniu, z pomocą bakterii, robactwa, większych zwierząt i deszczy, ziemia cierpliwie i konsekwentnie wchłaniała martwych w siebie. I ziemia teraz o ciałach przypomina. Niepokoi, dręczy. Ruszysz motyką, a ona cię oskarża. Ziemia – sumienie. Ziemia – mroczne archiwum, baza danych, twardy dysk. Ziemia – prokurator. Wszędzie kości. Sterczą. Turlają się czaszki. Jednakowo pęknięte. Zbezczeszczonych ciał, odnalezionych i wyrwanych ziemi, zwykle nie można już rozpoznać. Chowa się je raz jeszcze pod wielkimi płytami. Ale po ludzku.” [1]

Reportaż Tochmana nie przedstawia złudzeń co do kondycji ludzkiej. Niezależnie od szerokości i długości geograficznej w ludziach drzemią bestie, które może obudzić cokolwiek, giną setki tysięcy niewinnych osób zamordowanych przez rozbuchanych nienawiścią niedawnych sąsiadów. Raz obudzona bestia uspokaja się długo. Chociaż ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku trwało 100 dni, następstwem były wojny w Kongo. Uciekający przed zemstą rozlali się na kraje ościenne, a ścigał ich gniew ocalałych. Tych, którzy pamiętali:

„W kółko to samo: zabici rodzice, znowu siostry, bracia, pewnie obcięli im stopy, ręce, moje notatki pełne są poobcinanych kończyn, pełne są krwi, zakażonej spermy, siostry na pewno gwałcili, od wielu miesięcy wszystko to skrzętnie zapisuję po nocach, wszystko już mam, zabitych rodziców na co drugiej stronie, i dzieci, niebieskim długopisem, czarnym, zielonym, żeby potem po zmianie koloru notatek sprawnie znajdować początek i koniec każdej relacji, zabity tak, zabity siak, moje notesy są spuchnięte jak trupy w wodzie, wszystkie te ciała są przy mnie, martwe, ale i żywe, pokaleczone, ocalony pierwszy, dziesiąty, pięćdziesiąty, ich zabici rodzice to nic specjalnego, nic szczególnego, rwandyjska normalka, moje notesy cuchną, wszystko, co w nich mam, podchodzi mi teraz do gardła. A jeszcze niedawno chciałem usłyszeć o wszystkich zabitych. Każdą śmierć zanotować, każdy gwałt, każde zakażenie, każdą obciętą stopę, każde utopione w gównie dziecko. Jeszcze niedawno sądziłem, że dobrze byłoby ich wszystkich zapisać. I ogłosić światu, że byli. I jak ginęli. Dobrze byłoby pamiętać o każdym pojedynczo, osobno, indywidualnie.” [2]

Książka Tochmana powinna być obowiązkową lekturą, powinna to czytać młodzież, żeby zrozumieć, jak strasznym stworzeniem jest człowiek; powinni też czytać dorośli, ku przestrodze, że nie trzeba doktryn politycznych, aby miłosierdzie i szacunek stały się tylko abstrakcyjnymi pojęciami.

Moja ocena: 6

---

[1] W. Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Czarne, Wołowiec 2010, s. 76.

[2] Ibidem, s. 81-82.