Wojciech Jagielski „Trębacz z Tembisy”

Wojciech Jagielski, Trębacz z Tembisy. Droga do Mandeli, Znak, Kraków 2013, 351 s.

Z jednej strony książka jest opowieścią o życiu Nelsona Mandeli, jednego z największych przywódców XX wieku, który za sukcesy w polityce zapłacił wysoką cenę w życiu osobistym. Z drugiej strony jest to historia Freddiego Maake, twórcy wuwuzeli − trąbek popularnych podczas mistrzostw świata w piłce nożnej w RPA.

Maake to zwyczajny Afrykańczyk. Żyje nie polityką, ale piłką nożną. Politycznych burzy, strajków, zamieszek, debat i wstrząsających państwem rewolucji prawie nie zauważa – w każdym razie niewiele z nich rozumie. W jaki sposób jego los splata się z losem Mandeli?

Dziennikarstwo to także pasja. Za opisywanie historii autor, jeden z najwybitniejszych polskich i europejskich reporterów, również płaci wysoką cenę. A z nim jego bliscy. W dalszym ciągu uważa jednak, że warto iść za głosem wolnego człowieka, za głosem Mandeli.

Moje pierwsze bezpośrednie spotkanie z twórczością Wojciecha Jagielskiego. Najpierw były książki jego żony: „Miłość z kamienia” i „Anioły jedzą trzy razy dziennie”, gdzie Jagielska ukazała raczej cienie niż blaski życia z reporterem wojennym okupione przez nią stresem pourazowym. Łatwo nie miała na pewno, co między wersami przyznaje Jagielski właśnie w „Trębaczu z Tembisy”, książce bezkrwawej, opowiadającej głównie o twórcy wuwuzeli – Freddiem Maake, piłce nożnej, człowieku-symbolu –Nelsonie Mandeli, a przy tym chwilami bardzo osobistej. Tym razem Jagielski nie tylko udziela głosu swym bohaterom, a właściwie tytułowemu trębaczowi, ale i sobie pozwala na pewne refleksje odnośnie przeszłości, pasji i wytłumaczenia, co go tak ciągnęło w rejony, gdzie huk pocisków i rozlew krwi były na porządku dziennym.

– Trzeba dotknąć, żeby wiedzieć, o czym się mówi – powiedział mi (...) jeden z poznanych fotoreporterów. – To jedyna prawda, i tylko to się liczy. Mówił, że nie potrafi zrozumieć dziennikarzy, którzy wyrzekają się osobistego doświadczenia. Nazywał to marnotrawstwem. Tak się złożyło, że w większość dziennikarskich podróży wyruszałem potem z fotoreporterami. Chcąc nie chcąc, musiałem pracować jak oni, z bliska. I myślę, że właśnie to podchodzenie na wyciągnięcie ręki, to przyglądanie się z bliska wojnom, rozruchom, zamachom stanu, rewolucjom i wyborom kończącym epoki zaczęło wprawiać mnie w stan hipnotycznego zniewolenia i zależności [1].

W tej hipnozie i zależności tkwił Jagielski przez kilkanaście lat. Otrząsnął się z chwilą, gdy jego pasja zaczęła odbijać się na zdrowiu żony. Przestał jeździć w rejony, gdzie „się kulom nie kłaniał”, przystopował. Ale wydaje się, że Jagielski nigdy nie był typem domatora. Znów musiał uciec w świat, szukać czegoś nowego, poznawać nowych ludzi. Skupienie się na osobie Nelsona Mandeli, bo przecież to on był powodem podróży do RPA, pozwoliło autorowi wrócić do ciągłej pogoni za czymś nieuchwytnym, a z drugiej strony – dotrzymać słowa i nie pchać się pod ostrzał.

Freddie Maake Źródło: https://afrikipedia.wordpress.com/tag/freddie-saddam-maake/

Niknie jednak Mandela w powodzi słów Maakego, chociaż Jagielski przybliża dzieciństwo i późniejsze życie najsławniejszego chyba przywódcy ruchu przeciwko apartheidowi i rysuje z tego portret mężczyzny niezłomnego i żyjącego zawsze w zgodzie z własnym sumieniem. Ale jakby czegoś w tym zabrakło. Jakby dążąc do spotkania z Mandelą Jagielski, zafascynowany Maakem, odpuścił sobie szukanie i zaprzestał rozmów z ludźmi, którzy znali Mandelę zanim został prezydentem RPA. Portret pozostał niedokończony. Trochę szkoda, bo zapowiadało się dobrze, a nagła wolta w stronę piłki nożnej i całe strony poświęcone południowoafrykańskim piłkarzom, których nazwiska nic mi nie mówiły, była średnio udana. Rozumiem, że zdaniem Jagielskiego nie sposób opowiadać o twórcy wuwuzeli bez nawiązywania do jego wielkiej miłości, ale tak dogłębne studium futbolu bardziej nużyło, niż uatrakcyjniało narrację. Z drugiej strony... pokażcie mi faceta, który się nie ekscytuje dwudziestką innych facetów biegających za kawałkiem skóry (osobiście znam takiego tylko jednego).

Ale czytało się „Trębacza...” dobrze. Nawet te wykłady o sporcie można było przełknąć, bo było nie było nawiązywał Maake i do podziałów rasowych, które w RPA były wszędzie, w sporcie także. W ogóle opowieść o życiu Maakego, jego wzlotach (częstych) i upadkach (jeszcze częstszych) to w sumie najciekawsza część książki, najbardziej autentyczna. I na pewno istotniejsza niż rozterki własne autora, który chwilami niebezpiecznie zbliżał się do granicy zbytniej wylewności, stawiając pytania o prawo do podporządkowania wszystkiego swej pasji, prawo do szczęścia i egoizmu.

Sięgając po „Trębacza z Tembisy” mniej więcej wiedziałam, czego się spodziewać i mniej więcej to dostałam. Nie chciałam zaczynać poznawania Jagielskiego od jego książek poświęconych Gruzji, Czeczenii czy Afganistanowi, bo wiedziałam, że wtedy zapewne już nie sięgnę po „Trębacza...”. Ale do tej pory nie wiem, czy poleciłabym tę książkę innym.

Moja ocena: 4

Wojciech Tochman „Dzisiaj narysujemy śmierć”

Wojciech Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Czarne, Wołowiec 2010, 151 s.

Opowieść o tym, jakie konsekwencje niesie ludobójstwo nie tylko dla sprawców i ofiar, ale przede wszystkim dla nas – świadków. Tochman wikła czytelników w cierpienie swoich bohaterów, a każdy z nich jest ze swą historią konkretny, pojedynczy, wyjątkowy. Stawia nam pytanie: dlaczego mamy płakać za ludźmi zamordowanymi w dalekiej Afryce 15 lat temu?

Do tej pory Afrykę przybliżał mi Ryszard Kapuściński, który, owszem, lubił sobie podkoloryzować, ale nie unikał ponurych tematów. Proza Kapuścińskiego to jednak szalenie optymistyczne widzenie Czarnego Lądu w porównaniu z tym, co na 150 stronach przekazuje Wojciech Tochman. Każdy niemal akapit ocieka krwią i cierpieniem. Nie ma miejsca na zaczerpnięcie oddechu, zdystansowanie się, bo i Tochman nie stopuje, nie zmienia tematu na lżejszy. Wszędzie jest śmierć, bratobójstwo, obojętność reszty świata. I pytanie:

„Co z zabitymi w dziewięćdziesiątym czwartym? Kto ma o nich pamiętać? Nie spoczywają pod rodzinnym bananowcem, bo zwykle to nie rodziny ich grzebały. Często nikt zwłok nie zakopywał. Rozkład trwał na powierzchni. Ziemia spokojnie na nie czekała. Dzień po dniu, tydzień po tygodniu, z pomocą bakterii, robactwa, większych zwierząt i deszczy, ziemia cierpliwie i konsekwentnie wchłaniała martwych w siebie. I ziemia teraz o ciałach przypomina. Niepokoi, dręczy. Ruszysz motyką, a ona cię oskarża. Ziemia – sumienie. Ziemia – mroczne archiwum, baza danych, twardy dysk. Ziemia – prokurator. Wszędzie kości. Sterczą. Turlają się czaszki. Jednakowo pęknięte. Zbezczeszczonych ciał, odnalezionych i wyrwanych ziemi, zwykle nie można już rozpoznać. Chowa się je raz jeszcze pod wielkimi płytami. Ale po ludzku.” [1]

Reportaż Tochmana nie przedstawia złudzeń co do kondycji ludzkiej. Niezależnie od szerokości i długości geograficznej w ludziach drzemią bestie, które może obudzić cokolwiek, giną setki tysięcy niewinnych osób zamordowanych przez rozbuchanych nienawiścią niedawnych sąsiadów. Raz obudzona bestia uspokaja się długo. Chociaż ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku trwało 100 dni, następstwem były wojny w Kongo. Uciekający przed zemstą rozlali się na kraje ościenne, a ścigał ich gniew ocalałych. Tych, którzy pamiętali:

„W kółko to samo: zabici rodzice, znowu siostry, bracia, pewnie obcięli im stopy, ręce, moje notatki pełne są poobcinanych kończyn, pełne są krwi, zakażonej spermy, siostry na pewno gwałcili, od wielu miesięcy wszystko to skrzętnie zapisuję po nocach, wszystko już mam, zabitych rodziców na co drugiej stronie, i dzieci, niebieskim długopisem, czarnym, zielonym, żeby potem po zmianie koloru notatek sprawnie znajdować początek i koniec każdej relacji, zabity tak, zabity siak, moje notesy są spuchnięte jak trupy w wodzie, wszystkie te ciała są przy mnie, martwe, ale i żywe, pokaleczone, ocalony pierwszy, dziesiąty, pięćdziesiąty, ich zabici rodzice to nic specjalnego, nic szczególnego, rwandyjska normalka, moje notesy cuchną, wszystko, co w nich mam, podchodzi mi teraz do gardła. A jeszcze niedawno chciałem usłyszeć o wszystkich zabitych. Każdą śmierć zanotować, każdy gwałt, każde zakażenie, każdą obciętą stopę, każde utopione w gównie dziecko. Jeszcze niedawno sądziłem, że dobrze byłoby ich wszystkich zapisać. I ogłosić światu, że byli. I jak ginęli. Dobrze byłoby pamiętać o każdym pojedynczo, osobno, indywidualnie.” [2]

Książka Tochmana powinna być obowiązkową lekturą, powinna to czytać młodzież, żeby zrozumieć, jak strasznym stworzeniem jest człowiek; powinni też czytać dorośli, ku przestrodze, że nie trzeba doktryn politycznych, aby miłosierdzie i szacunek stały się tylko abstrakcyjnymi pojęciami.

Moja ocena: 6

---

[1] W. Tochman, Dzisiaj narysujemy śmierć, Czarne, Wołowiec 2010, s. 76.

[2] Ibidem, s. 81-82.

Ryszard Kapuściński „Rwący nurt historii”

Ryszard Kapuściński, Rwący nurt historii. Zapiski o XX i XXI wieku, Znak, Kraków 2007, 209 s. [34 s. fot.]

Zbiór wypowiedzi i zapisków Kapuścińskiego na temat historii, globalizacji i poszczególnych regionach świata: Afryki, Ameryki Łacińskiej, Europy i Rosji. Wybór i układ rozdziałów został zaakceptowany przez Ryszarda Kapuścińskiego. Można tę książkę traktować jako uzupełnienie jego znakomitych dzieł reporterskich albo jako punkt wyjścia do rozważań o współczesnym świecie, bogatym i wielowymiarowym.

„Rwący nurt historii” wyszedł już po śmierci Ryszarda Kapuścińskiego. Wyboru tekstów z wywiadów, artykułów i wykładów dokonała Krystyna Strączek, osiem rozdziałów z dziewięciu pisarz i reporter zdążył jeszcze przeczytać i zaakceptować. Uzupełnieniem rozdziału o Azji, miała być rozmowa przeprowadzona z Kapuścińskim. Niestety do tego nie doszło.

W tej książce znajdziemy wypowiedzi Ryszarda Kapuścińskiego na temat świata i problemów, które go nurtowały: dekolonizacji, globalizacji, istoty islamu czy imperializmu rosyjskiego. Zagadnienia związane z kontynentem afrykańskim czy Ameryką Łacińską były Kapuścińskiemu szczególnie bliskie, ale we fragmentach zamieszczonych w „Rwącym nurcie historii” uwidacznia się jego wiedza o miejscach i wydarzeniach, do których jeździł i które obserwował. Z wykształcenia był historykiem i prawdopodobnie na studiach nabrał nawyku zgłębiania tematu, którym się zajmował. W książkach i wypowiedziach owocowało to nie tylko błyskotliwymi obserwacjami, ale również znajomością zaplecza historycznego, a co się z tym wiąże: politycznego, ekonomicznego i społecznego. Co ważniejsze – potrafił posługiwać się tą wiedzą, zarówno w rozmowach z ludźmi, od których chciał się czegoś dowiedzieć, jak i z tym, którym chciał coś przekazać.

Istotną zaletą książki są fotografie Ryszarda Kapuścińskiego ilustrujące treści zawarte w książce. Po raz pierwszy miałam okazję nie tylko poznać opinię reportera, ale również zobaczyć świat poprzez pryzmat jego obiektywu.

Polecam.

Moja ocena: 5.5

* * *

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Życie w teraźniejszości wynika z kryzysu naszej wyobraźni i granic pojemności naszego umysłu. Dawniej wiedza była wiedzą własnej historii. Dziś jesteśmy atakowani przez taką masę informacji, że sięgnięcie do tego, co było wczoraj, czy zaglądanie do tego, co będzie jutro, jest właściwością wyjątkowych jednostek. Przeciętny umysł jest zbyt zmęczony, by wszystko przetrawić. Wobec tego wybiera tylko to, co mu się bezpośrednio podsuwa. Na dziś.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Historia jest nadrzędna, ale nie jest tworzona zgodnie z wolą człowieka. Z reguły ludzie są raczej stawiani w sytuacji, kiedy nie wiedzą, co tworzą. Oto paradoks historii.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Wojna we współczesnym świecie zaczyna się od zmiany języka w propagandzie.
Kiedy śledzimy język, to, jak on się zmienia, jak zaczynają pojawiać się pewne słowa, okazuje się, że raptem, nie wiadomo skąd, pojawiają się takie słowa, jak: wróg, nieprzyjaciel, zniszczyć, zabić... A zatem zaczyna pojawiać się język agresji, język nienawiści. Inaczej mówiąc, to, co się nazywa hate speech. Jeszcze nie ma żadnej wojny, nie ma w ogóle jej śladu, w ogóle nic się o tym nie mówi. Natomiast zaczyna się zmieniać język komunikacji.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Historia zna wiele przypadków, kiedy stadion piłkar­ki zmieniał przeznaczenie. Pinochet podczas przewrotu w Chile przekształcił stadion w Santiago w obóz koncentracyjny, gdzie ludzie nie dostawali nawet wody. Widziałem to na własne oczy.
Stadion jest bardzo wygodnym miejscem do zamienienia go na więzienie. Zamyka się te parę wejść i koniec. Wiele dyktatur wpadało na ten pomysł. Choćby Amin. Dzisiaj do egzekucji wyzyskuje się stadion między innymi z kibicami. Robi się przewrót i trzeba zamknąć w parę godzin parę tysięcy ludzi. Gdzie ich umieścić? O wyborze stadionu decydują względy praktyczne, a nie symboliczne.

Ryszard Kapuściński „Heban”

Ryszard Kapuściński, Heban, Czytelnik, Warszawa 1999, 342 s.

Kobra rzucała się i biła w podłogę z taką rozszalałą wściekłością i furią, że wewnątrz lepianki zrobiło się ciemno od kurzu. Biła ogonem z taką energią i siłą, że gliniana podłoga kruszyła się i rozpryskiwała, oślepiając nas tumanami pyłu. W pewnym momencie pomyślałem ze zgrozą, że nie damy rady, że gad wyśliźnie się nam i obolały, ranny, rozjuszony...

Summa afrykańska Ryszarda Kapuścińskiego. Ukoronowanie jego miłości do Afryki, miłości chyba odwzajemnionej, bo żaden Polak tak o Czarnym Lądzie nie pisał. Był przy najważniejszych wydarzeniach związanych z dekolonizacją, orientował się w niuansach afrykańskiej polityki i tej oficjalnej, i polityki bandytów, i kacyków. Ale przede wszystkim spędzał czas na podróżach z dala od turystów, bratał się ze zwykłymi ludźmi, z solą ziemi. „Unikałem oficjalnych szlaków, pałaców, ważnych figur i wielkiej polityki. Natomiast lubiłem jeździć przygodnymi ciężarówkami, wędrować z koczownikami po pustyni, być gościem chłopów z tropikalnej sawanny. Ich życie jest mozołem, jest udręką, którą znoszą jednak ze zdumiewającą wytrwałością i pogodą.” Unikał też dzielnic białych. W Dar es-Saalam zamieszkał pomiędzy Afrykańczykami, w pokoju z kuchnią, z dala od wszelkich wygód. Patrzono na niego jak na dziwaka. Kapuściński wiedział jednak, że inaczej nie zrozumie Afryki, nie wydobędzie esencji specyfiki kontynentu, mentalności jego mieszkańców i wszelkich niuansów.

Nie przepadam za książkami podróżniczymi, bo najczęściej nie przemawiają do mnie nawet opisy przyrody. Tymczasem język Kapuścińskiego jest tak barwny, żywy i obrazowy, że w wyobraźni pojawiają się sceny przezeń opisywane. Tak samo łatwo wyobrazić sobie wieczny ruch, marsz przez pustynie, sawanny i bezdroża afrykańskie. I smutek Autora po unicestwieniu kobry. I jego ból podczas malarii mózgowej.

Świetnie napisana (jak to u Kapuścińskiego), do przeczytania zawsze i wszędzie.

Moja ocena: 5.5

* * *

Kapuściński Ryszard; Heban;
Wjechaliśmy na ogromną równinę Serengeti, największe na świecie skupisko dzikich zwierząt. Wszędzie, gdzie spojrzeć, olbrzymie stada zebr, antylop, bawołów, żyraf. Wszystko to pasie się, hasa, bryka, cwałuje. A jeszcze tuż przy drodze nieruchome lwy, trochę dalej – gromada słoni, a jeszcze dalej, na linii horyzontu, wielkimi susami pomykający lampart. Nieprawdopodobne to wszystko, niewiarygodne. Jakby widziało się narodziny świata, ten szczególny moment, kiedy jest już ziemia i niebo, kiedy są - woda, rośliny i dzikie zwierzęta, a jeszcze nie ma Adama i Ewy. A więc właśnie ten świat ledwie narodzony, świat bez człowieka, a to znaczy - także i bez grzechu, widzi się tutaj, w tym miejscu, i jest to naprawdę wielkie przeżycie.

Kapuściński Ryszard; Heban;
- Rzecz w tym - mówi ksiądz Albert - że dawniej te kolumny były uzbrojone w dzidy i w łuki. Kiedy dochodziło do potyczki, ginęło w niej kilka osób, reszta poddawała się lub uciekała. A dzisiaj? Dalej są to kolumny nagich mężczyzn, ale już uzbrojonych po zęby w broń maszynową. Natychmiast otwierają ogień, masakrują okoliczną ludność, granatami burzą ich wioski, sieją śmierć. Tradycyjne konflikty plemienne trwają nadal, te same od wieków, ale dziś pociągają za sobą nieporównanie większą liczbę ofiar. - Z nowoczesnej cywilizacji - kończy – nie ma tu nic, ani światła elektrycznego, ani telefonu czy telewizora. Jedyne, co z niej dotarło, to broń maszynowa.

Kapuściński Ryszard; Heban;
Żyć w takim kraju [Ruandzie] - trudno. Bo ciągle jest dużo wiosek i miasteczek o ludności mieszanej. Jedni i drudzy mieszkają obok siebie, mijają się na drogach, pracują w jednym miejscu. A po cichu - spiskują. Bo w takim klimacie podejrzliwości, napięcia i lęku odradza się stara, plemienna, afrykańska tradycja tajnych sekt, sekretnych związków i mafii. Rzeczywistych i urojonych. Każdy do czegoś w skrytości należy, a także jest przekonany, że ten drugi, ten Inny, należy na pewno. I to, oczywiście, do przeciwnej, wrażej organizacji.

Kapuściński Ryszard; Heban;
Cała Afryka jest w ruchu, jest w drodze, w pogubieniu. Jedni uciekają przed wojną, drudzy przed suszą, inni przed głodem. Uciekają, błądzą, gubią się. Ten, który idzie z północy na południe, jest właśnie anonimową kroplą w ludzkich potokach, które toczą się po drogach czarnego kontynentu, pędzone albo strachem przed śmiercią, albo nadzieją znalezienia miejsca pod słońcem.

Kapuściński Ryszard; Heban;
Ilekroć w Afryce dopadną dyktatora, całe śledztwo, bicie, tortury będą obracać się zawsze wokół jednego - numeru jego prywatnego konta. W tutejszej opinii polityk jest synonimem szefa przestępczego gangu, który robi interesy na handlu narkotykami i bronią i odkłada pieniądze na kontach zagranicznych, bo wie, że jego kariera nie potrwa długo, że trzeba będzie uciekać i z czegoś żyć.

Kapuściński Ryszard; Heban;
Historia jest często produktem bezmyślności. Jest bękartem ludzkiej głupoty, płodem zaćmienia, idiotyzmu i szaleństwa. W takich wypadkach jest robiona przez ludzi, którzy nie wiedzą, co czynią, więcej - nie chcą wiedzieć, odrzucają taką ewentualność z odrazą i gniewem. Widzimy ich, jak zmierzają ku własnej zagładzie, jak sami szykują na siebie wnyki, jak zawiązują sobie pętlę, jak pilnie i wielokrotnie sprawdzają, czy te wnyki i pętle są mocne, czy będą wytrzymałe i skuteczne.

Ryszard Kapuściński „Jeszcze dzień życia”

Ryszard Kapuściński, Jeszcze dzień życia, Czytelnik, Warszawa 2000, 144 s.

Zapis wydarzeń wojny domowej w Angoli w ostatnich miesiącach przed uzyskaniem przez ten kraj niepodległości 11 listopada 1975 roku. Autor obserwuje i opisuje wydarzenia z wyludnionej i zagrożonej atakiem obcych interwentów stolicy – Luandy, a także bezpośrednio na froncie.

Bez bicia się przyznam, że z zamkniętymi oczyma Angoli na mapie bym nie pokazała. Tak było zanim zaczęłam czytać książki Kapuścińskiego. Ale nawet uświadomienie geograficzne nie sprawiło, że kwestia uzyskania niepodległości przez dawną kolonię portugalską stała się dla mnie kwestią nadrzędną. Fragmenty z „Jeszcze dzień życia” poznałam już wcześniej, podczas lektury „Wojny futbolowej”. Opis drewnianego miasta, w czasie masowej ucieczki Portugalczyków z Angoli jest niesamowity. Całe życie zmieszczone w skrzyniach. Cała przeszłość zamknięta w drewnianych pakunkach i przetransportowana na statek. Drugi fragment to jazda Kapuścińskiego w konwoju, wizyta w Pereira de Eca i opowieść o kobiecie wypiekającej chleb pomimo tego, że cała jej rodzina schroniła się w obozie dla Portugalczyków.

Czytając tekst Kapuścińskiego chwilami trudno jest się połapać w sojuszach i antagonizmach ugrupowań wyzwoleńczych. MPLA, FNLA, UNITA – te akronimy przewijają się przez całą książkę i pamiętając o czasach, w których Kapuściński pisał „Jeszcze dzień życia” tak do końca nie wiadomo, komu najbardziej zależało na dekolonizacji kraju. Są jednak spostrzeżenia i ponadczasowe, jak to o opuszczonej księgarni, bo przecież papier jest ciężki i to ostatnia rzecz o jakiej myślą uchodźcy. O ustawaniu wszelkich walk w okresie największego upału. Są też wspomnienia z frontu, to szczególne – o pięknej Carlotcie, w której podkochiwali się niemal wszyscy i która zginęła w czasie ataku na Balombo. Kapuściński właściwie nie pisał o kobietach, nie pisał o seksualności. Pytany przez innych, dlaczego unika tego tematu („Przecież Afryka to przede wszystkim seksualność”), Kapuściński zasłonił się kwestią pokoleniową. Ale czy naprawdę potrzebny jest seks u każdego autora? W każdej książce? Czytając Kapuścińskiego nie odnosi się poczucia braku.

A książkę oczywiście warto przeczytać.

Moja ocena: 5

Ryszard Kapuściński „Wojna futbolowa”

Ryszard Kapuściński, Wojna futbolowa, Czytelnik, Warszawa 2010, 240 s.

Tytułowa „Wojna futbolowa” to konflikt zbrojny między Hondurasem a Salwadorem w 1969 r., którego początkiem był mecz piłki nożnej reprezentacji tych małych republik Ameryki Środkowej. Sceneria książki zmienia się jak w kalejdoskopie: Luanda, Tanganika, Algieria, Azja Mniejsza to kolejne etapy reporterskiej podróży Kapuścińskiego, w którą wpisał dyskretnie interesujące wątki autobiograficzne.

Miłością Ryszarda Kapuścińskiego była Afryka. „Wojna futbolowa” jest pod tym względem wyjątkiem, bo chociaż dużo w niej afrykańskich wspomnień, reporter pisze również o Ameryce Środkowej. Jest to również jedna z moich ulubionych książek, chociaż nazmyślał w niej Kapuściński ile się dało, puścił wodze fantazji, ale również błyskotliwego dowcipu i komizmu, który nieraz wkracza w życie w najbardziej dramatycznych okolicznościach.  

„Wojna futbolowa” to książka przede wszystkim o konfliktach zbrojnych, o walce i miejscach, do których Kapuściński dotarł w czasie kiedy był korespondentem. Są posterunki nieprzyjaznych żołnierzy, groźna dżungla, dziwaczne (wydawałoby się) powody, które stają się zarzewiem rozlewu krwi. Jest pierwotny strach o utratę życia i ciekawość, która domaga się zaspokojenia.

Wraz z Jardą Boučkiem i Dušanem Provaznikiem pojechali do Konga. Trafili do Stanleyville. Potem zaczęły się kłopoty, które w „Wojnie futbolowej” urosły do niebotycznych rozmiarów, Kapuściński stworzył dramatyczny obraz socjalistycznych reporterów ocierających się o więzienie i śmierć. Artur Domosławski dotarł później do opisu Boučka, tak odmiennego, jakby Czech pisał o zupełnie innej wyprawie. Cóż, Kapuściński lubił umieszczać się w samym środku wydarzeń, tworzył opowieść sensacyjną. Pisał przy tym stylem tak soczystym i niepowtarzalnym, że nawet przyłapanie go na fantazjowaniu (kłamstwie), nie umniejsza przyjemności z czytania.

Jest i opowieść o RPA, o dwóch wersjach apartheidu, o Afrykanerach. W sposób przejrzysty Kapuściński przeprowadza czytelnika przez źródła konfliktu, opisuje stan obecny. Na początku lat osiemdziesiątych mało kto spodziewał się tego, że apartheid upadnie. Od dwudziestu lat Afryka pozbywała się kolonistów, ale Afrykanerzy wrośli w tę ziemię, wrośli w bogactwa naturalne kraju i trzymali się tego zębami i pazurami. Kapuściński ukazuje również inną twarz Algierii. Znałam ten kraj jedynie z opowieści Alberta Camusa, Kapuściński nie patrzył nań oczyma Francuzów, jak zwykle, stał po stronie rdzennych mieszkańców. Jest opowieść o Ghanie i Nigerii. Wszędzie gdzie trafia reporter leje się krew, ludzie niszczą się wzajemnie, kraje stoją w ogniu. Ponownie pojawiają się elementy sensacyjno-dramatyczne, niemal słychać świst kul, wzrastające ciepło płomieni.

A potem – zmiana scenerii i półkuli. I znowu konflikty, a w międzyczasie przyspieszona nauka hiszpańskiego. W końcu dochodzimy do opowieści tytułowej. Nocnej wędrówki po wysłaniu depeszy. Strachu. Kolejnego wyjazdu na kolejny front. Znowu krew, strzały, ale i ciekawość reportera: zobaczyć wojnę na własne oczy, zobaczyć walczących, rannych. Zobaczyć życie ludzi. A potem to odpowiednio opisać.

Wojny wciąż trwają. Ludzie wciąż się zabijają. Tylko ci, co wydają rozkazy chronią się z daleka od frontu. Nadal cierpią najbiedniejsi, najbardziej niewinni – jak w Hondurasie, jak w Grecji, jak krajach Afryki. Mało jest w „Wojnie futbolowej” polityki, jest za to opowieść o gniewie i zachłanności ludzi. O nienawiści. Opowieść buzująca uczuciami i słowami, które pod różną szerokością geograficzną mają inne znaczenie, inaczej są odbierane, inne wywierają reakcje. Mocna ta opowieść, a raczej kilka, ujętych w tytuł sugerujący bijatykę chłopców na boisku o kawałek nadmuchanego pęcherza obciągniętego skórą. Bijatykę banalną, podobnie jak banalne bywają przyczyny wojen.

Moja ocena: 6

* * *

Kapuściński Ryszard; Wojna futbolowa;
W tropiku picie jest przymusem. Jeśli dwóch ludzi spotyka się w Europie, wymieniają najpierw: „Dzień dobry! Co słychać?” Dwóch ludzi w tropiku wita się inaczej: „Czego się napijesz?” Pije się często w dzień, ale picie nakazane, picie programowe, odbywa się wieczorem. Albowiem wieczór przechodzi w noc, a noc czyha na śmiałka, który zakpił z alkoholu.

Kapuściński Ryszard; Wojna futbolowa;
Gwiazdy nad Saharą są ogromne. Takich gwiazd nie ma nigdzie na świecie. Kołyszą się nad piaskiem jak wielkie żyrandole. Światło tych gwiazd jest zielone. Nocą Sahara jest zielona jak mazowiecka łąka.

Ryszard Kapuściński „Cesarz”

Ryszard Kapuściński, Cesarz, Agora, Warszawa 2008, 141 s.

Przedmiotem reportażu-powieści są ludzie dworu cesarza Etiopii Hajle Sellasje zmarłego w 1975 roku. Ukazując ich służalczość, lizusostwo, strach, pazerność, uległość oraz walkę o względy władcy, Kapuściński w mistrzowski sposób przedstawia ponure kulisy jego panowania. Książka ma uniwersalny charakter, obnaża mechanizmy władzy nie tylko politycznej. „Cesarzem” Ryszard Kapuściński rozpoczął karierę międzynarodową i nadał reportażowi wymiar literacki.

Jeśli chodzi o mnie, to rok 2013 był czasem, kiedy odkryłam Ryszarda Kapuścińskiego. Mając na uwadze swoje lata, przyznaję, że do odkrycia przyszło wybitnie późno. Nie wiem dlaczego tak się stało. Wcześniej bardziej interesowały mnie powieści i monografie historyczne. Książki podróżnicze, literaturę faktu i reportaże omijałam z daleka. Czytane w ramach Dyskusyjnego Klubu Książki „Podróże z Herodotem” stały się przełomem. Potem sięgnęłam po „Cesarza”.

Już początek oczarował mnie obrazowością opisu. Czytając o trójkach mężczyzn w jeepach przeniosłam się nagle w inny świat. Niemalże świat filmu. Potem Kapuściński zmienił formę pisania i opowieści jego informatorów przypominają rytmem i dynamiką gawędy ludowych bajarzy. Była to maniera zamierzona, bo opowieść o cesarzu i jego dworze pełnym przepychu miała mieć w sobie coś z bajki.

Recenzję piszę już po przeczytaniu biografii Kapuścińskiego. Nie wszystko co pisał było prawdą, ale wszystko co pisał miało swój styl i piękno.

Do „Cesarza” należy podchodzić z pewną ostrożnością. Hajle Sellasje i jego cesarstwo stają się alegorią wszelkiej dyktatury tłamszącej biednych. Równie dobrze, jak do Etiopii, można odnieść treść książki do sytuacji w Polsce (obrazuje to świetnie Domosławski ilustrując cytatami z „Cesarza” okres epoki gierkowskiej w PRL w swej biografii o Kapuścińskim). Uznając ten zabieg za zamierzony, łatwiej zmierzyć się z fikcyjną częścią książki, która wywindowała Kapuścińskiego na szczyty popularności. Nie mnie wnikać w pobudki, jakie kierowały reporterem. Treść „Cesarza” jest niesamowita, chwilami przypomina powieść awanturniczą, chwilami jest to biografia tyrana, to znowu genialny opis sposobu myślenia Afrykańczyków. Nigdy nie interesowała mnie Afryka, dalekie podróże do egzotycznych krajów, jednakże wielka miłość Kapuścińskiego do Czarnego Lądu została przelana z takim pietyzmem, że mimo woli, czytając reportaż, wspomnienia (sama nie wiem, jak to do końca nazwać) udzieliło mi się zafascynowanie pisarza.

Bo „Cesarz” mimo uniwersalizmu przesłania o upadku dyktatury i jego skutkach, jest przede wszystkim książką o Afryce. Pierwszą jaką dane było mi przeczytać i nie ostatnią. Słowa Kapuścińskiego o Hajle Sellasje na pewno wymagają weryfikacji. Tym bardziej że sam Kapuściński przy innej okazji wypowiadał się o władcy Etiopii zupełnie inaczej. Prawda prawdopodobnie leży pośrodku. Rzecz w tym, że wahałabym się ustawić „Cesarza” na półce z biografiami. Może raczej w reportażach. Ta niemożność jednoznacznego określenia, ile jest fikcji w książce jakoby niefikcyjnej, towarzyszy większości twórczości Kapuścińskiego. Chyba najprościej byłoby poświęcić Kapuścińskiemu oddzielną półkę (z podpisem: genialny bajarz zakochany w Afryce). Niemniej jednak warto „Cesarza” przeczytać.

Moja ocena: 5.5

* * *

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
... miałem zamiar odnaleźć świat, który został zmieniony karabinami maszynowymi Czwartej Dywizji. Te karabiny są zamontowane na amerykańskich jeepach, obok siedzenia kierowcy. Obsługują je strzelcy, których zawodem jest zabijanie. Z tyłu siedzi żołnierz, ten odbiera przez radiostację rozkazy. Ponieważ jeep jest odkryty, kierowca, strzelec i radiotelegrafista mają ciemne, chroniące przed kurzem, motocyklowe okulary przysłonięte okapem hełmu. A więc nie widać ich oczu, a hebanowe, zarośnięte szczeciną twarze są bez wyrazu. Te trójki w jeepach są tak obyte ze śmiercią, że ich kierowcy prowadzą wozy w sposób samobójczy, z najwyższą szybkością wchodzą w gwałtowne zakręty, jeżdżą ulicami pod prąd, wszystko rozpryskuje się na boki, kiedy nadciąga taka rakieta. Lepiej nie wchodzić im w pole ostrzału. Z radiostacji, którą trzyma na kolanach ten z tyłu, rozlegają się wśród trzasków i pisków nerwowe glosy i krzyki. Nie wiadoma, czy któreś z tych ochrypłych zabełkotań nie jest rozkazem do otwarcia ognia. Lepiej zniknąć. Lepiej skręcić w boczną uliczkę i przeczekać.

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
Życie człowieka -jaką ma wartość? Drugi człowiek istnieje o tyle, o ile stawia opór na naszej drodze. Życie niewiele znaczy, choć lepiej odebrać je wrogowi, nim on zdąży wymierzyć nam cios.

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
Był wielce sympatyczną postacią, przenikliwym politykiem, tragicznym ojcem, chorobliwym sknerą, skazywał niewinnych na śmierć, winnych ułaskawiał ot, kaprysy władzy, labirynty polityki pałacowej, dwuznaczności, ciemności, nikt ich nie przeniknie.

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
... ale pan nasz z takiego wychodził założenia, że nawet najbardziej lojalnej prasy nie należy dawać w nadmiarze, gdyż może z tego wytworzyć się nawyk czytania, a potem już krok tylko do nawyku myślenia, a wiadomo, jakie to powoduje niewygody, utrapienia, kłopoty i zmartwienia. Bo, powiedzmy, coś może być lojalnie napisane, ale zostanie nielojalnie odczytane, ktoś zacznie czytać rzecz lojalną, a zechce później nielojalnej, i tak pójdzie drogą, która go od tronu będzie oddalać, od rozwoju odciągać, do warchołów prowadzić. Nie, nie, pan nasz nie mógł do takiego rozpuszczenia, pobłądzenia dopuścić i dlatego w ogóle nie był entuzjastą nadmiernego czytania.

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
Dwie żądze pienią się bowiem w duszy człowieka - żądza agresji i żądza kłamstwa. Jeżeli nie pozwolić mu, żeby krzywdził innych, będzie sobie samemu zadawał krzywdę, jeżeli nie napotka nikogo, aby go okłamać, sam siebie w myślach okłamie. Słodki jest człowiekowi chleb kłamstwa, powiada księga przypowieści, a potem napełniają się piaskiem usta jego. Jakże teraz zaradzić tej groźnej istocie, jaką jawi się człowiek, jaką my wszyscy jesteśmy, jakże ją okiełznać i poskromić? Jak rozbroić tę bestię, jak ją obezwładnić? Jeden jest tylko na to sposób, przyjacielu – osłabić człowieka. Tak jest – odebrać mu siły, bo nie mając ich, nie będzie mógł czynić zła.

Kapuściński Ryszard; Cesarz;
Człowiek głodzony przez całe życie nigdy nie będzie się buntować. (...) Ale niechże tylko podwładny zacznie jeść do syta, a potem zechcesz odebrać mu misę, zaraz powstanie do buntu. Ta jest pożyteczność w głodowaniu, że głodnemu tylko chleb na myśli, cały jest zaprzątnięty myśleniem o strawie, resztki sił na to wytraca, a już mu nie staje ani głowy, ani woli, żeby szukać rozkoszy w pokusie nieposłuszeństwa. Zważ tylko, kto zniszczył nam cesarstwo, kto je zburzył? Ani ci, którzy mieli dużo, ani ci, którzy nie mieli nic, a jedynie ci, którzy mieli trochę. Tak, tak, trzeba zawsze wystrzegać się tych, którzy mają trochę, bo to najgorsza, najbardziej żądna siła, to oni najgorliwiej prą do góry.

Ryszard Kapuściński „Podróże z Herodotem”

Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem, Znak, Kraków 2004, 264 s.

Kiedy Ryszard Kapuściński wyruszał w swoją pierwszą zagraniczną podróż, dostał w prezencie „Dzieje” Herodota. Dzieło starożytnego historyka towarzyszyło mu w wędrówkach po Indiach, Chinach, Azji Mniejszej i Afryce. W tej książce sławny reporter opowiada o wielu fascynujących wydarzeniach politycznych i historycznych, których był naocznym świadkiem, zestawiając je z faktami opisywanymi przez Herodota. Zastanawia się, jak sposób podróżowania, przekazywania wiadomości i opisywania dziejów wpływa na rozumienie świata. I choć wydawać by się mogło, że od czasów Herodota w pracy reportera zmieniło się prawie wszystko, to jednak i współcześnie, mimo natłoku informacji z różnych części globu, trudno zrozumieć bieg historii. Dla tych, którzy chcą podjąć ten wysiłek, książka Ryszarda Kapuścińskiego jest wspaniałym przewodnikiem, przede wszystkim dlatego, że nie udziela gotowych odpowiedzi, a uczy stawiać mądre pytania.

Chyba najłatwiej jest napisać recenzję „na nie”, wgnieść autora i jego dzieło vel produkt w błoto, opluć lub co najmniej wyżyć się na proponowanej bylejakości i przeciętności. Ale jak opisać bez popadania w patos czy banał książkę, która spodobała się tak, że ach i och?
Jeśli popadnę w ów patos, z góry przepraszam.
W ramach Dyskusyjnego Klubu Książki przeczytałam „Podróże z Herodotem” Kapuścińskiego. Już od pierwszych stron książka wciągnęła mnie po uszy, oczy i nos. W pociągu, przed spaniem, wybudzona w środku nocy, w kolejce do lekarza – każda chwila była odpowiednia.
Kapuściński pod pretekstem przyjrzenia się bliżej „Dziejom” Herodota i samemu Grekowi, wspomina własne wyjazdy. Zaczyna od swego pragnienia, żeby „w ogóle przekroczyć granicę. Choćby tę z Czechosłowacją” i snuje opowieść o wyprawie do... Azji. To pragnienie „przekroczenia granicy” w dobie Unii Europejskiej i pustych budek celników na zachodzie Europy, nie ma już takiego wydźwięku. Ale sama pamiętam ekscytację kiedy będąc w Cieszynie, minęłam celnika i oto przede mną ukazał się Český Těšín. Cóż, ja zaczęłam od Czechosłowacji, Kapuściński poleciał do Indii.
Opisy Kapuścińskiego są sugestywne, dynamiczne i obrazowe. Opowieści przypominają gawędy wszędobylskiego podróżnika. Czasami są śmieszno-smutne, chwilami przerażające, lecz zawsze pełne pasji i życia. Tak pisać – to dar. I Kapuściński swój dar wykorzystywał w pełni. Napisać książkę-reportaż, książkę podróżniczą i nie znudzić czytelnika, nie zirytować go, nie uśpić – to sztuka. Wnikliwe obserwacje, błyskotliwe myśli i naraz historia dziejąca się kilkadziesiąt lat temu, gdzieś w Afryce czy Azji Mniejszej, nabiera znaczenia, zaczyna ciekawić. Stąd już tylko jeden krok do sięgnięcia po książki takie jak „Cesarz”, „Jeszcze dzień życia” czy „Szachinszach”.
Bo przede wszystkim „Podróże z Herodotem” stanowią syntezę twórczości Kapuścińskiego. Językiem smakujemy nazw egzotycznych miast i miejsc: New Delhi, wschód słońca w Benares, Kalkuta. Kolejna była podróż do Chin: Pekin i Wielki Mur. Pobyt w Kairze w 1960 roku i niemożność pozbycia się pustej butelki po piwie. Naiwność podróżnika wyprowadzonego na skraj miasta, który z własnej woli wchodzi po wąskich, stromych schodach na szczyt opuszczonego meczetu i tam daje się obrabować. Irańska rewolucja 1979 roku i wschód słońca przy Persepolis, kamiennym mieście założonym przez Dariusza i rozbudowanym przez Kserksesa.
Jeszcze słówko o bohaterze tytułowym. Herodot jawi się na stronach książki jako pierwowzór starożytnego reportera, człowieka ciekawego wydarzeń i świata, przychylnego ludziom. Historia powtarzana przez Kapuścińskiego za Grekiem pełna jest nieścisłości i niedomówień. Stawiając sprawę jasno: „Dzieje” Herodota nie są podręcznikiem do nauki historii Grecji. Ale za to z jaką fantazją Herodot pisał! A jak Kapuściński o nim pisał! „Wyobrażałem sobie, że przychodzi, kiedy jestem nad brzegiem morza, odkłada laskę, wytrzepuje z sandałów piasek i od razu zaczyna rozmowę. Pewnie należy do tych. gadułów, którzy polują na słuchaczy, muszą mieć słuchaczy, bez nich usychają, nie potrafią żyć. Są to natury niestrudzonych i wiecznie podekscytowanych pośredników — gdzieś coś widzą, coś słyszą i zaraz muszą to przekazać innym, nie są w stanie nawet na moment zatrzymać tego dla siebie. W tym upatrują swoją misję, to jest ich pasją. Pójść, pojechać, dowiedzieć się i natychmiast rozgłosić to światu!”
Książkę Kapuścińskiego polecam szczególnie tym, którzy jeszcze się z jego twórczością nie zetknęli. Jak dla mnie – bomba!

Moja ocena: 6

* * *

Kapuściński Ryszard; Podróże z Herodotem;
Ciekawy to temat – ludzie zbędni w służbie przemocy. Społeczeństwo rozwinięte, ustalone, zorganizowane jest zbiorowością wyraźnie określonych, zdefiniowanych ról, czego nie da się jednak powiedzieć o dużej części mieszkańców miast Trzeciego Świata. Całe ich dzielnice zapełnia żywioł nieuformowany, płynny, bez wyraźnego zaszeregowania, bez pozycji, miejsca czy przeznaczenia. W każdej chwili z byle powodu ludzie ci mogą utworzyć zbiegowisko, ciżbę, tłum, który o wszystkim ma zdanie, na wszystko ma czas, chciałby w czymś uczestniczyć, coś znaczyć, ale nikt na niego nie zwraca uwagi, nikt go nie potrzebuje.
Wszelkie dyktatury żerują na tej bezczynnej magmie. Nie potrzebują nawet utrzymywać kosztownej armii etatowych policjantów. Wystarczy sięgnąć po tych szukających czegokolwiek w życiu ludzi. Dać im poczucie, że do czegoś mogą się przydać, że ktoś na nich liczy, że zostali zauważeni, coś mogą znaczyć.
Korzyści z tego związku są obopólne: człowiek z ulicy, wysługując się dyktaturze, zaczyna czuć się częścią władzy, kimś ważnym i znaczącym, a dodatkowo, ponieważ zwykle miał on na sumieniu jakieś drobne kradzieże, bójki, oszustwa, teraz nabiera przekonania o bezkarności, dyktatura natomiast ma w nim taniego, wręcz darmowego, a gorliwego i wszechobecnego agenta-mackę. Czasem zresztą nawet trudno nazwać go agentem. Bo to tylko ktoś, kto chce być dostrzegany przez władzę, pilnuje, żeby być widocznym, przypomina o sobie, zawsze chętny, aby oddać przysługę.

Kapuściński Ryszard; Podróże z Herodotem;
Tak naprawdę nie wiemy, co ciągnie człowieka w świat. Ciekawość? Głód przeżyć? Potrzeba nieustannego dziwienia się? Człowiek, który przestaje się dziwić, jest wydrążony, ma wypalone serce. W człowieku, który uważa, że wszystko już było i nic nie może go zdziwić, umarło to, co najpiękniejsze – uroda życia.

Kapuściński Ryszard; Podróże z Herodotem;
Z Chin, podobnie jak z Indii, wyjeżdżałem z poczuciem straty, nawet z żalem, ale jednocześnie było w tym coś ze świadomej ucieczki. Musiałem uciekać, ponieważ zetknięcie z nowym, nie znanym mi dotąd światem zaczynało wciągać mnie w jego orbitę, całkowicie wchłaniać, maniacko opanowywać i uzależniać. Od razu ogarniała mnie fascynacja, paląca chęć poznania, całkowitego pogrążenia się, rozpłynięcia, utożsamienia. Jakbym się tam urodził i wychował, tam zaczynał żyć. Natychmiast chciałem uczyć się języka, chciałem przeczytać masę książek na temat, poznać każdy zakamarek nieznanej mi ziemi.
Była to jakaś choroba, jakaś niebezpieczna słabość, bo równocześnie uświadamiałem sobie, że te cywilizacje są tak ogromne, bogate, złożone i różnorodne, iż aby poznać choćby fragment jednej z nich, bodaj skrawek tylko, trzeba by poświęcić temu całe życie.