Stefania Grodzieńska „Kłania się PRL”

Stefania Grodzieńska, Kłania się PRL, Latarnik, Michałów – Grabina 2008, 319 s.

Dokonany przez Marcina Szczygielskiego wybór satyrycznych tekstów Stefanii Grodzieńskiej zamieszczonych w tym tomie obiecuje doskonałą zabawę: pozornie lekkie i zabawne trafiają w cel i wbijają szpilki w najbardziej delikatne „organy” władzy. Grodzieńska - również tancerka - w swoich literackich piruetach ot, niby niechcący, ale z pełną premedytacją rozdaje kopniaki prosto w siedzenia prominentów z wzorowym robotniczo-chłopskim rodowodem; rozdętych poczuciem władzy ekspedientek i urzędników. Takie kopniaki - wymierzone stopą obutą w baletkę - choć nie mogły wytrącić z równowagi stołków, na których zasiadały ofiary, to jednak potrafiły boleśnie zranić ich ego.

I okładka, i wstęp autorstwa Marcina Szczygielskiego zapowiadały ucztę PRL-owskiego humoru. Urodziłam się w czasach, kiedy Gierek chciał z Polski zrobić drugą Japonię, jestem zatem typowym dzieckiem schyłkowej fazy socjalistycznej ojczyzny (w liceum miałam jeszcze propedeutykę, ale już na maturze jej nie zdawaliśmy, bo w międzyczasie spotkali się panowie przy okrągłym stole, potem runął mur i wszyscy wiedzą, co się dalej działo). Wychowałam się na „Czterdziestolatku”, „Alternatywy 4” i „Zmiennikach”, nie przepadam za „Kabaretem Starszych Panów”, wolałam i wolę „Kabaret Dudek” z genialnym Janem Kobuszewskim i Edwardem Dziewońskim. I sądziłam, że w „Kłania się PRL” dostanę coś pomiędzy absurdami Barei i Dudka. No i się nacięłam.

Mnie teksty pani Grodzieńskiej nie śmieszyły. Po prostu. Nie mówię, że autorka nie miała zmysłu spostrzegawczości, bo miała, celnie wytykała wady i słabostki i szarego proletariusza (vide: bycie na bakier z uprzejmością i schludnością), i tego, który złapał chociaż trochę władzy (vide: panie ekspedientki w sklepach). Ale... moim zdaniem owe humoreski, felietony, jakkolwiek to nazwać, nie wytrzymały próby czasu i zwyczajnie się zestarzały. Wydały mi się przaśne, chwilami toporne i przede wszystkim mało dowcipne. Podobnie rzecz ma się z niektórymi filmami z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, gdzie razi mnie maniera aktorska i sztuczność.

Przeczytać „Kłania się PRL” na pewno warto, bo teksty nie powstały teraz, na fali sentymentów za socjalistycznym okresem w historii Polski, ale były pisane „na świeżo”, Grodzieńska wychwytywała bezsensy, nieżyciowe nakazy i zakazy, zamieniała je w teksty o ostrym ostrzu ironii. Po kilkudziesięciu latach ta ironia chyba zardzewiała. A może tylko mnie się tak wydaje, bo wystarczy wpisać w wyszukiwarkę tytuł książki i pojawiają się odnośniki do recenzji na blogach, wszystkie mniej lub bardziej pełne zachwytów nad tekstami pani Grodzieńskiej. Przykro mi, mnie nie zachwyciła.

Moja ocena: 2

Andrzej Zieliński „Skandaliści w koronach”

Andrzej Zieliński, Skandaliści w koronach. Łotry, rozpustnicy i głupcy na polskim tronie, Prószyński i S-ka, Warszawa 2013, 248 s.

Naginanie historii do własnych potrzeb, jej upiększanie, a nawet jej fałszowanie ma w Polsce bardzo długą tradycję. Naszych królów i ich czyny idealizowali nadworni kronikarze, łącznie z Gallem Anonimem, Wincentym Kadłubkiem czy Janem Długoszem, a w czasach, gdy traciliśmy niepodległość, ku pokrzepieniu serc i dusz, nieodmiennie przywoływano dawnych władców z całą długą listą ich wspaniałych zalet i bohaterskich czynów. Nawet w podręcznikach historii nader często poprawiono wizerunki królów, wstydliwie kryjąc za zasłoną milczenia wszystko, co zdaniem autorów nie zasługiwało na pamięć, bo nie pasowało do budującej wizji naszych dziejów.

„Skandalistów w koronach” uznałam swego czasu za jedną z najlepszych książek przeczytanych w 2015 roku. A że lubię czytać seriami, czy to według autorów, czy tematycznie, jak trafiła mi się druga książka Andrzeja Zielińskiego „Sarmaci, katolicy, zwycięzcy” postanowiłam ją przejrzeć pomimo miażdżących recenzji na LC. I z przykrością muszę przyznać, że straciłam zaufanie do autora i serce do napisania entuzjastycznej recenzji „Skandalistów”, bo chociaż nasze ziemie przed wiekami faktycznie były terenami, przez które przeszła większość wszelkich nacji i trudno dojść o kolejność tych wędrówek, to błędów rzeczowych z późniejszych dziejów wybaczyć nie potrafię. Nie wyobrażam sobie sytuacji, kiedy sprawdzałabym w innych książkach, czy to co napisali Henryk Samsonowicz czy Janusz Tazbir nie zawiera błędów. A rewelacje pana Zielińskiego sprawdzać trzeba, więc nie sądzę, abym jeszcze kiedyś do niego wróciła. Ale recenzję „Skandalistów w koronach” napisać muszę, bo właśnie nadeszła jej kolej.

Korzystał Zieliński z bogatej bibliografii i przybliżył czytelnikom mniej znane fakty z całej przedrozbiorowej historii Polski. Napisał to językiem przystępnym, przy okazji wytykając zamierzchłym kronikarzom stronniczość, niewiedzę bądź konfabulację. Przed oczyma czytelnika przesuwa się korowód postaci znanych z lekcji historii, a przecież ukazanych z zupełnie innej strony! Moją uwagę najbardziej przykuła osoba Kazimierza Wielkiego, może dlatego że z lekcji zapamiętałam same banały o nim, o jego przedsiębiorczości i dokonaniach, a dopiero później, już na studiach, okazało się, że władcą Kazimierz Wielki był niepospolitym, ale prywatnie – karłem moralnym i erotomanem niemożebnym, który tak dogadzał swoim chuciom, że i od gwałtu nie stronił.

Ciekawie też opowiada Zieliński o Jagiellonach, chociaż posiłkowanie się książką Iwony Kienzler przy pisaniu o Jagielle to jak sięgnięcie do źródeł w rodzaju Wikipedii, co znacząco nadwątla moje zachwiane zaufanie w autora. Z drugiej jednak strony, dobrze jest poznać postać pierwszego władcy z dynastii jagiellońskiej z innej perspektywy niż tej walecznej czy żalu nad niewykorzystanymi szansami. W ogóle Zieliński opisuje odmienny, niż zapamiętany ze szkoły wizerunek Jagiellonów, to postaci pełne namiętności, ambicji i niewyjaśnionych sekretów. Władysław Warneńczyk to nie tylko król, który zginął w bitwie z Turkami, ale i władca o niejednoznacznej orientacji i... w sumie nie do końca wyjaśnionej śmierci.

Zieliński ukazuje drugie, nieco wstydliwe i na pewno nieoficjalne oblicze polskiej historii. Nie ma w „Skandalistach w koronach” bohaterów bez skazy, są za to ludzie folgujący swym zachciankom, szczególnie erotycznym, myślącym bardziej o sobie, ewentualnie najbliższych, niż o narodzie, którym przyszło im przewodzić.  I w sumie, dopiero znając mankamenty ich charakteru, można zrozumieć, dlaczego historia Polski jest taka a nie inna i uświadamia ludziom, że przeszłość nie składa się tylko z dat bitew i rozejmów/pokojów, ale tworzyli ją ludzie z krwi i kości. Polskie średniowiecze jawi się jako epoka krwawa i obfita w zdrady i bratobójcze walki. Nie jest li tyko nudnym ciągiem znanych faktów, uzmysławia, że błędy i nadużycia nie rozpoczęły się w Rzeczypospolitej wraz z intrygami magnatów, które były tylko skutkiem stosowanej od kilkuset lat polityki sobiepaństwa. Zieliński pisze barwnie, porusza tematy, o których szkolne podręczniki milczą, wystarczy wspomnieć chociażby osobę króla Bolesława II Zapomnianego, o którego istnienie spór toczy się do dzisiaj. Przy okazji przypomina, że nie tylko w Rosji czy we Francji władcy umierali od skrytobójczego sztyletu czy strzału, a nieco zapomniane już powiedzenie „plecie jak Piekarski na mękach” wywodzi się właśnie od szlachcica, który porwał się na Zygmunta III Wazę.

W tej chwili daleka jestem od zachwytów nad książką Andrzeja Zielińskiego, ale nadal uważam, że jest lekturą, która może skłonić do zainteresowania polską historią i jednocześnie dowodem na to, że nauka o przeszłości nie musi być wypranym z emocji kalendarium.

Moja ocena: 5

Źródła portretów:
1. Kazimierz Wielki: http://www.poczet.com/wielki.htm
2. Władysław Warneńczyk: http://www.poczet.com/warnenczyk.htm 

Piotr Lipiński, Michał Matys „Absurdy PRL-u”

Piotr Lipiński, Michał Matys, Absurdy PRL-u, PWN, Warszawa 2014, 308 s.

Trudno sobie dziś wyobrazić, jak funkcjonował PRL – to najbardziej tajemniczy czas w powojennej historii polskiego społeczeństwa i państwa. Czas, kiedy wszędzie ustawiały się kolejki, bez względu na to „za czym kolejka ta stoi” – jak śpiewała Krystyna Prońko. Absurdalne było wszystko – zaopatrzenie w sklepach, mechanizmy biurokracji, relacje obywatela z władzą. Zagadki z tamtych lat do dziś fascynują. Piotr Lipiński i Michał Matys rozwiązują najbardziej niedorzeczne z nich.

Zanim ukazała się książka, powstał w 2009 roku telewizyjny cykl dokumentalny „Zagadki tamtych lat”. W międzyczasie zaś Piotr Lipiński i Michał Matys opublikowali część swych spostrzeżeń odnośnie absurdalności powojennej Polski w postaci reportaży, głównie na łamach „Gazety Wyborczej”. I prawdę mówiąc, kiedy czyta się „Absurdy PRL-u”, ów reporterski ton daje się odczuć dość wyrazie. Plus spora domieszka sensacji.

Pisząc o absurdach PRL-u, autorzy równie absurdalnie poszatkowali tematykę reportaży. Tym samym po tabloidowym temacie o pokazaniu (lub nie) tyłków premierowi Jaroszewiczowi, znalazł się tekst o kradzieżach mięsa i karach śmierci za nadużycia gospodarcze. Po tekście o fenomenie „przedsiębiorstwa eksportu wewnętrznego” – reportaż o morderstwie Włady Bytomskiej. Pomiędzy pisaniem o perfumach i blokowiskach, Lipiński i Matys piszą o ucieczce z tajgi. Sprawy błahe przeplatają się z ważnymi, autorzy stawiają wiele pytań, acz odpowiedzi nie są odkrywcze. Pewnych zjawisk po prostu wyjaśnić się nie da, natomiast za znakomitą większością stała głupota i krótkowzroczność ówczesnych decydentów.

Polacy mają doświadczenie w przekuwaniu sukcesów na porażki, już Władysław Jagiełło pokazał jak NIE wykorzystać triumfu nad pokonanym wrogiem. W okresie Polski Ludowej doszło do eskalacji tego zjawiska. Najpiękniejszy samochód „zza żelaznej kurtyny” powstał w jednym egzemplarzu, zaprojektowane przez Jacka Karpińskiego komputery były lepsze od tych, które rozpropagowali kilkanaście lat później Gates i Jobs. A jednak twórców niszczono i szkalowano, projekty popadały w zapomnienie, zwyciężała siermiężna rzeczywistość.

„Absurdy PRL-u” to nie zbiór dowcipnych dykteryjek o tym, jak się żyło Polakom po II wojnie światowej. Większość reportaży opisuje ludzkie dramaty, nieziszczone marzenia, idiotyczne decyzje. Za wszystkim tym stała zaś polityka. I to jedno nie zmieniło się do dziś: zapatrzeni w siebie politycy mają w pogardzie zwykłych ludzi. Na absurdalność powojenną Polacy zostali skazani przez wpływowych tego świata, na absurdalność teraźniejszą skazaliśmy się sami wybierając polityków w wolnych wyborach. Od absurdu (i polityki) ucieczki nie ma.

Moja ocena: 4.5

Filip Springer „Miedzianka. Historia znikania”

Filip Springer, Miedzianka. Historia znikania, Czarne, Wołowiec 2011, 268 s.

Filip Springer przez ponad dwa lata szukał odpowiedzi na pytanie, dlaczego miasteczko z siedmiowiekową tradycją zniknęło z powierzchni ziemi. Czy stało się tak na skutek zniszczeń spowodowanych rabunkowym wydobyciem uranu przez Rosjan prowadzonym tutaj w latach 1948-1952? Czy też opowieści o szkodach górniczych zostały wymyślone przez władzę jako pretekst do wyburzenia miasta i ukrycia tajemnicy z przeszłości?

Filip Springer jeździł do Miedzianki przez kilka lat. Rozmawiał, obserwował i notował. A potem napisał reportaż o zapomnianym mieście innym niż wszystkie. Są w Polsce miejscowości opustoszałe i niszczejące: Pstrąże, Kłomino, Borne Sulinowo. Mają one jednak wspólną cechę: wcześniej stacjonowały w nich wojska radzieckie, były to osady samowystarczalne, blokowiska nie mające historycznej przeszłości. Tymczasem historia Miedzianki jest inna; kiedy znalazła się w powojennych granicach Polski, istniała już kilkaset lat; zamieszkana przez Niemców nosiła nazwę Kupferberg. Po 1945 roku Niemców wysiedlono, Kupferberg stał się Miedzianą Górą i stracił prawa miejskie. W kilka lat później zaczęło się znikanie. Nieszczęściem miasta/wsi było to, że w okolicy znajdowały się bogate złoża rud uranu. Ziemia pod Miedzianką w ciągu dziewięciu lat istnienia ukrytej kopalni została przeorana wzdłuż i wszerz, rabunkowa gospodarka doprowadziła do tego, że zaczęła się zapadać ziemia. Wraz z nią zapadali się ludzie, zwierzęta, nawet budynki.

Springer opowiada historię niektórych wysiedlonych Niemców, którzy wyjeżdżając zostawiali za sobą piękne miasteczko. Wróciwszy po latach, zastali tylko łąki, pola, kilka domów. Springer opowiada też historię górników i górniczek zatrudnionych po wojnie w tajnej kopalni, pracujących w nieludzkich warunkach, pośród tajniaków i rosyjskich nadzorców. W końcu Springer opowiada historię o zamknięciu zakładu i decyzji o likwidacji Miedzianki.

Książka-reportaż to opowieść o tym, jak okres błędów i wypaczeń odbił się na konkretnej grupie ludzi, jak wyglądało powojenne życie na tym obszarze Ziem Odzyskanych, jak sukcesywnie niszczono ludzi i przeszłość. Różnie wspominają powojenną Miedziankę przepytywani ludzie, jedni mówią, że było bardzo, bardzo źle, inni, że wcale nie tak bardzo. Prawdy nie dojdzie już nikt. Prawdą są tylko nieistniejące budynki i mieszkańcy rozrzuceni po okolicznych miastach, upchani w blokowiska, pozbawieni przestrzeni i swej krótkiej, powojennej historii.

Moja ocena: 5.5

Opowieść Springera nie kończy się optymistycznie. Ale życie potrafi czasem spłatać figla. Miedzianka nie znikła z mapy Polski. Odwrotnie – we wsi odbudowano browar, powstała ścieżka edukacyjna „Szlak Miedzianka – Mniszków – 900 lat historii”, podobno buduje się nowe domy. Zatem istnieje szansa, że pozostanie w tym miejscu coś więcej niż tylko drzewo z małą tabliczką: „ERINNER DIE LEUTE VON KUPFERBERG”.

Przemysław Semczuk „Czarna wołga”, Magma II „Morderstwo stołowe”

Przemysław Semczuk, Czarna wołga. Kryminalna historia PRL, Znak, Kraków 2013, 399 s.

Magma II (Jerzy Urban), Morderstwo stołowe, Krajowa Agencja Wydawnicza, Katowice 1987, 302 s.

Historie, które trzymają w napięciu niczym najlepszy kryminał. Tyle, że wydarzyły się naprawdę!
Wieść o porwaniu dziecka w Warszawie rozeszła się błyskawicznie. W okolicy zdarzenia ktoś widział porywaczki wsiadające do czarnej wołgi. Samochód tej marki widziano za każdym razem, kiedy gdzieś w Polsce ginęły dzieci. Jaka jest prawda o czarnej wołdze? Jakie zbrodnie kryły się w jej cieniu?
Porwania dzieci, napady i brutalne zabójstwa, osławieni zbrodniarze i najgłośniejsze procesy sądowe, kradzieże dzieł sztuki i fałszerstwa pieniędzy na niewyobrażalną dziś skalę. Czarna wołga. Kryminalna historia PRL to trzymająca w napięciu opowieść o zbrodniach, które paraliżowały opinię publiczną. A także o tych, o których społeczeństwo miało się nigdy nie dowiedzieć.
Przemysław Semczuk dotarł do bohaterów tamtych wydarzeń i unikalnych materiałów zgromadzonych w IPN. Dziennikarz prezentuje metody działania przestępców i odsłania kulisy działań operacyjnych PRL-owskich organów ścigania – raz zaskakująco pomysłowych, innym razem przerażająco nieudolnych. I zabiera czytelnika w pełną emocji podróż do ówczesnego półświatka.

Szczerze mówiąc, oczekiwałam więcej i ciekawiej przedstawionej historii kryminalnej PRL. Niby autor pisze o sprawach emocjonujących, o czarnej wołdze, którą straszono dzieci, o bestialskim napadzie, które sprawców do tej pory nie poznano, o psychopacie, złodziejach obrazów, wreszcie cinkciarzach i fałszerzach pieniędzy, ale nie ma w tym ognia, reporterskiego zacięcia i zaciekawienia czytelnika.

Może i autor korzystał z materiałów zgromadzonych w IPN, ale po lekturze „Czarnej wołgi” pozostaje wrażenie, że nie wykorzystał potencjału, skupił się na szczegółach, ochronie danych osób kiedyś zamieszanych w dawne zbrodnie, zmienił im personalia (bo chociaż mają za sobą kryminalną przeszłość, to mają prawo do anonimowości), z kilkoma osobami rozmawiał, ale... to wszystko nie to! „Czarna wołga” to zapis niekompetencji milicjantów, wiele niewiadomych pozostawionych bez (satysfakcjonujących) odpowiedzi, skupienie się na błędach epoki i marginalizacja spraw ciekawszych, vide rozdział o „Wampirze z Zagłębia” i na koniec poświęcone dwa akapity innym seryjnym mordercom, jakby fakt, że sprawców ujęto bez dramatycznych milicyjnych pomyłek, nie zasługiwał na więcej niż kilka linijek tekstu.

Prawdę mówiąc kryminalne historie PRL idealnie oddaje zbiór felietonów Magmy II pojawiających się w tygodniu „Panorama” w latach osiemdziesiątych. Pod pseudonimem ukrywa się Jerzy Urban, naczelny satyr, prześmiewca, gbur i tak dalej i bez końca. Ale przedstawione przez niego (prawdziwe) historie oddają klimat ostatniego dziesięciolecia Polski Ludowej. Polacy kombinowali, oszukiwali, fałszowali, zdradzali, kradli i mordowali nie szczędząc wysiłków ni fantazji. Urban opisuje zwykłych ludzi skonfliktowanych z kodeksem karnym, czasami jest śmiesznie, czasami straszno, ale zawsze ciekawie, w odróżnieniu od rewelacji Semczuka rodem z IPN.

Moja ocena: 2.5

Danuta Wałęsa „Marzenia i tajemnice”

Danuta Wałęsa, Marzenia i tajemnice, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, 546 s.

Bardzo osobista, szczera opowieść o życiu, miłości, rodzinie i politycznych przemianach. Z wspomnień wyłania się portret odważnej i mądrej kobiety, która pragnęła miłości i rodzinnego szczęścia, a znalazła się w centrum rewolucyjnych wydarzeń, które przetaczały się przez Polskę i jej małą kuchnię na gdańskim blokowisku. Często ponad siły zmęczona, pod nieobecność męża, który tworzył ruch Solidarności, Danuta była podporą rodziny. Śmiała, otwarta na ludzi, teraz, kiedy spełniła się jako matka i żona, znalazła czas dla siebie i dała światu opowieść o wielkiej historii i własnej rodzinie.

Mam ambiwalentne uczucia odnośnie tej książki. Danuta Wałęsa zdecydowała się opowiedzieć o swoim życiu i trzeba przyznać, nie było to życie przeciętnej Matki Polki, ale... jak tylko robi się ciekawie, pani Wałęsa z emocji nie pamięta prawie nic. Tym samym nie wnosi żadnych osobistych wspomnień o Sierpniu ’80, powrocie Wałęsy z internowania czy pięciu latach prezydentury męża. Skupia się najczęściej na mało istotnych kwestiach, sypie banałami i w sumie nie ma nic konkretnego do powiedzenia. Dzięki temu, że Lech Wałęsa stał się symbolem „Solidarności”, a potem prezydentem Polski, pani Danuta (rzeczywiście na imię ma Mirosława) miała niepowtarzalną okazję spotkać się z najbardziej znaczącymi ludźmi nie tylko w naszym kraju, ale i na świecie. I nic z tego nie wynika, nie wyniosła z tych spotkań nic, nie zrobiły na niej wrażenia, nie interesowały jej.

Czytając „Marzenia i tajemnice” miałam chwilami wrażenie, że czytam ni to gawędę, ni to zapis popołudniowych ploteczek prostej kobiety (swego czasu – wiecznie w ciąży) o mężu, co wolał politykę od rodziny. Nieufnie podchodzę do wszelkich autobiografii, bo człowiek z zasady nie będzie starał się przedstawić siebie w niekorzystnym świetle, jeśli już wspomni o popełnionym błędzie, to przy okazji znajdzie tysiąc i jedno usprawiedliwienie na swe postępowanie. Podobnie jest i w „Marzeniach i tajemnicach” – bohaterka kreuje się na osobę skromną, dzielną, samowystarczalną. Jakakolwiek pomoc okazywana jej rodzinie zawsze była tylko namiastką, czymś niewystarczającym, czymś, co biedna pani Wałęsa musiała potem dniami i nocami, w znoju i trudzie poprawiać, dopracowywać. Brak jest w tej kobiecie należytego dystansu i do siebie, i do innych. Brak prawdziwej pokory, brak wiedzy i pasji poznania.

A jednak nie żałuję czasu poświęconego na czytanie wspomnień Danuty Wałęsy (pisałam już na początku o ambiwalentnych uczuciach). Może i nie potrafiła wykorzystać okazji, jakie jej się przytrafiały, może tego nie potrzebowała. Była żoną polityka z przypadku, żyła na świeczniku, stała się celebrytką, ale czy to znaczy, że miała szczęśliwe życie? Szczęśliwe małżeństwo? Szczęśliwą rodzinę? W imię polityki ona i dzieci poświęcili aż nazbyt dużo. Nie można mieć wszystkiego. Danuta Wałęsa zdaje sobie z tego sprawę i chyba to jest najważniejsze. Chcemy czy nie, na zawsze nazwisko Wałęsy wpisało się w historię Polski, w „Marzeniach i tajemnicach” poznaliśmy bardziej prywatną jego twarz, bo któż zna lepiej męża niż jego żona?

Moja ocena: 4

„Podróże do Brwinowa” (różni autorzy)

„Podróże do Brwinowa”, Fundacja Projektor Kultury, Warszawa 2013, 216 s.

Na książkę „Podróże do Brwinowa” składa się dziesięć niezwykłych reportaży, które opowiadają o ludziach związanych z gminą Brwinów.

„Podróże do Brwinowa” to lektura specyficzna, bardziej lokalna niż ogólnokrajowa. Dziesięć reportaży o gminie ukazuje mniej znane oblicze miasta i okolic. To taka śliczna laurka, gdzie co prawda nie ma kłamstw, ale prawda jest chwilami szalenie podkolorowana.

W idyllicznym obrazowaniu miasta celuje szczególnie Dariusz Koźlenko. Jego reportaż o Wacławie Kowalskim („Roch, maciejówka i rower”) przedstawia wspaniałego aktora i wspaniałego człowieka. Tymczasem opinie o Kowalskim jako człowieku były różne, chwilami skrajnie różne od tych opisanych przez Koźlenkę. Przy tym nikt nie odmawiał panu Wacławowi talentu. Koźleno jest również współautorem „Gniazda”, w którym wespół z Andrzejem Stankiewiczem zręcznie żongluje danymi statystycznymi czyniąc z Brwinowa ewenement na skalę krajową. To prawda, że mieszka tutaj wiele małżeństw z dziećmi, place zabaw w czasie letnim pełne są dziecięcych śmiechów i nawoływań młodych matek. Ale brak jest wystarczającej liczby miejsc w przedszkolach, a gmina nie spieszy się z realizacją wytyczonych sobie zadań. Wbrew zapewnieniom autorów, Brwinów jest sypialnią Warszawy, większość mieszkańców co rano rusza podmiejskim pociągiem w stronę stolicy lub ulicą Pszczelińską (jedną z najbardziej dziurawych dróg) w stronę Pruszkowa i dalej. W godzinach przedpołudniowych w sklepach jest pustawo, przeważają twarze starszych ludzi, czasami mignie gdzieś matka z dzieckiem w wózku.

Dopiero po południu, po przebrnięciu w ścisku i tłoku drogi powrotnej, miasto ożywia się. Na Rynku robi się tłoczno. Samochody stoją w korku, przebycie dwustumetrowego odcinka do ronda im. Wacława Kowalskiego trwa od dziesięciu minut do pół godziny. Wówczas widać, jak miasto tętni życiem, kłótniami o pierwszeństwo przejazdu, przebłyskami uprzejmości. Ekspedientki w sklepach nadrabiają godziny nudy i uwijają się jak w ukropie. W słoneczne dni ludzie siadają przy fontannie na skwerku, żeby odpocząć przed dalszą drogą, do domu. Czasami na rowerze, przeważnie na piechotę, bo komunikacji miejskiej w Brwinowie nie ma.

O tym autorzy „Gniazda” nie wspomnieli, nie ukazali zwyczajnego dnia miasta, jego rytmu życia.

Zupełnie inaczej czyta się reportaże dotyczące okolic Brwinowa. Jak na gminę, która nie jest tak atrakcyjna wizualnie jak Milanówek czy Podkowa Leśna, mieszkało i mieszka tutaj wielu ludzi z pasją, jak chociażby okoliczni koniarze (Zofia Wojtkowska „Galop”). Jest kilka stadnin, gdzie zaprzyjaźnić się z koniem i nauczyć się nań mogą nie tylko dorośli, ale i małe szkraby.

Jeśli zaś chodzi o strawę dla ducha... Najbliżej jest Stawisko, siedziba Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów. Do stylowego domu wiedzie aleja lipowa, wokół pełno jest zieleni i nic dziwnego, skoro Stawisko powstawało razem z pobliską Podkową Leśną. W pobliskim Karolinie mieści się siedziba najbardziej znanego zespołu ludowego – „Mazowsze”. Jadąc tam z Brwinowa przy Obwodnicy już z daleka rzucają się w oczy piętrowe angielskie autobusy, żółtą plamą odznacza się amerykański szkolny autobus, kilka metrów dalej stoją dwa „ogórki” – żywa historia PRL. To Muzeum Motoryzacji i Techniki. Jadąc w stronę Milanówka można trafić do Owczarni, gdzie wystawione są rzeźby Juana Soriano. Wszystko to jest warte obejrzenia, odwiedzenia nie raz i nie dwa, bo nawet po dwóch wizytach coś może umknąć, czegoś można nie zobaczyć. Autorzy reportaży przybliżyli historię tych miejsc, opisali sylwetki Iwaszkiewiczów (Dariusz Wilczak „Pan Iwaszkiewicz i panna Lilpop”), twórców i artystów Mazowsza (ponownie Dariusz Wilczak „Dzieci Mazowsza”), pasjonatów starych samochodów (Bartosz Janiszewski „Słodki zapach smaru”) czy meksykańskiego artysty (i znowu Dariusz Wilczak „Ludzie ptaki”). Przedstawili niby niepozorną gminę, gdzie dzieje się wiele, która mniej lub bardziej uczestniczyła w aktywnym tworzeniu historii kraju. Pozwolili spojrzeć na okolice Brwinowa świeżym spojrzeniem. Przede wszystkim zaś ukazali bogactwo artystycznej myśli skupionej na małym obszarze.

Moja ocena: 4 

Henryk Samsonowicz „Nieznane dzieje Polski”

Henryk Samsonowicz, Nieznane dzieje Polski. W Europie czy na jej skraju?, Bellona, Warszawa 2012, 270 s.

Publikacja stanowi autorskie, refleksyjne spojrzenie wybitnego historyka na dzieje Polski. Wniosek profesora jest jeden: Polska, niezależnie od tego, czy należała do głównych potęg kontynentu, czy popadała w polityczny niebyt, zawsze była integralną częścią Europy, z gospodarką, kulturą, mentalnością i sposobem postrzegania świata podobnym jak na Zachodzie.

Jak na monografię historyczną, „Nieznane dzieje Polski” wyglądają niepozornie. Ale za to ile mają w sobie treści i faktów, które do tej pory nie były szczególnie eksponowane!

W szkole uczono nas według pewnego kanonu: początek państwa polskiego datuje się na wiek X, kiedy Mieszko I przyjął chrzest. Potem jego syn został pierwszym królem Polski i tak dalej, i znamy to z lekcji historii. Tymczasem Henryk Samsonowicz wspomina o dwóch hipotezach powstania państwa polskiego, z czego według jednej z nich, państwo to powstało o niemalże sto lat wcześniej, w połowie IX wieku. I już powstanie Polski nie jest tak jednoznaczne i bezkonfliktowe jakby się wydawało!

Dalej Samsonowicz odkrywa narodziny nazwy państwa, które pierwotnie funkcjonowało jako „państwo Mieszka”, „Państwo Gnieźnieńskie”, za czasów Bolesława Chrobrego utrwaliła się Polonia, a Polacy trafili do „Pieśni o Rolandzie”! Związki Polski z Europą i zjednoczenie tejże nie są wynikiem pertraktacji ostatnich kilkudziesięciu lat. Już w średniowieczu pojawiały się idee zjednoczenia Europy, oczywiście chodziło głównie o religię, ale warto wspomnieć o piętnastowiecznym fresku z kościoła w Strasburgu (historia lubi zataczać koła i się powtarzać), gdzie pośród piętnastu postaci podążających do krzyża znajduje się Polska (w towarzystwie Niemiec, Galii, Italii i innych).

Polska czasów nowożytnych była silnie związana z Europą. I chociaż takie teorie jak prawo Greshama czy słynna teoria trójwładzy Montesquieu powstały w latach późniejszych, w Rzeczypospolitej znane były jeszcze nim średniowiecze na dobre się skończyło. Do ciekawych i oryginalnych teorii Polacy mieli dobrą rękę, zawodziło jednak wykonanie, szczególnie kiedy w oświeceniu Polska zaczęła tracić na znaczeniu. Ilekroć pojawiała się istotna idea, tonęła ona w otchłani wewnętrznych swarów i waśni. Jak na ironię, zapamiętano Polaków jako tych, którzy wywodzili swe korzenie od starożytnych Sarmatów, podczas gdy Frycza Modrzewskiego „O naprawie Rzeczypospolitej” uznano za dzieło czysto politologiczne i jako takie, mniej istotne. Podczas, gdy w dobie Rozumu doceniono na Zachodzie prace Kopernika, w Polsce broniono tezy o fałszywości heliocentryzmu. Samsonowicz w „Nieznanych dziejach...” ukazuje swoistą przypadłość Polaków: z jednej strony wielkie umysły, z drugiej – małe, ciasne móżdżki ograniczone do granic możliwości. Jeśli w okresie nowożytnym Polska mogła poszczycić się doskonałymi strategami wojennymi, że wspomnę o Karolu Chodkiewiczu, Stanisławie Żołkiewskim czy Janie Sobieskim, to sztuka wojenna nie mogła w pełni rozkwitnąć, bowiem nie potrafiono rozwiązać kwestii organizacyjnych i finansowych. A bez wojska (i pieniędzy) nawet najlepszy wódz pozostanie tylko samotnym żołnierzem. I było coraz gorzej, Polskę traktowano coraz bardziej przedmiotowo, „złoty wiek” przeminął bezpowrotnie. Magnaci zaspokajali swoją prywatę, chłopstwo grzęzło w nędzy... Bardzo smutny acz prawdziwy obraz końca I Rzeczypospolitej nakreślił Samsonowicz.

Warto sięgnąć po dziełko profesora Samsonowicza. Nagromadzone w nim fakty rzadko pojawiają się w podręcznikach szkolnych. Dzieci uczą się historii schematycznie: data – wydarzenie albo: tekst i notatka. Nie ma w czasie lekcji miejsca na dyskusję, na własne przemyślenia. Bombarduje się młode umysły dziesiątkami nazwisk, mówi o wyjątkowości Marii Skłodowskiej-Curie czy Bronisława Malinowskiego wstydliwie pomijając, że na świecie nazwiska te kojarzone są raczej z Francją i Anglią niż krajem nad Wisłą. Schematyzm i nuda zabijają ciekawość poznania świata, poznania własnej tożsamości. Książka Samsonowicza ukazuje dzieje Polski z innej perspektywy: naszej europejskości i prowincjonalności jednocześnie, naszych osiągnięć i porażek. Nie ma w „Nieznanych dziejach...” niepotrzebnego zadęcia czy martyrologii, jest za to kawał ciekawej historii Polski.

Polecam.

Moja ocena: 5.5

Zbigniew Kuchowicz „Człowiek polskiego baroku”

Zbigniew Kuchowicz, Człowiek polskiego baroku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1992, 420 s.

„Człowiek polskiego baroku” jest niejako podsumowaniem twórczości Zygmunta Kuchowicza, który nie doczekał wydania monografii. Kuchowicz zajmował się historią kultury obyczajowej i w wielu swoich publikacjach przybliżał laikom (i nie tylko) staropolski świat. Ale jak przybliżał! Nie pisał z pozycji wszechwiedzącego profesora popisującego się swą wiedzą i szpikując swe teksty słowami typu” ontologiczny, oniryczny i tak dalej i bez końca. Nie! Kuchowicz pisał dla ludzi, pisał z pasją i znawstwem.

I taka właśnie – pełna pasji, faktów i ciekawostek jest ostatnia książka Kuchowicza. Nagle barok nie jest już epoką, która kojarzy się tylko z przerostem formy nad treścią, rokoko i sarmatyzmem. Kuchowicz z pietyzmem naukowca i swobodą literata snuje opowieść o wszystkim, co charakteryzowało człowieka polskiego baroku: w jakich warunkach żył, co jadł i pił, jakimi używkami się odurzał, jak spał, jak kochał, co lubił a czego nie, czego się bał.

Przy okazji wplata mało do tej pory znane fakty, jak na przykład ten, że karaluchy pojawiły się w Polsce w pierwszej połowie XVII wieku i stały się plagą. Również w XVII wieku amatorzy polowań doprowadzili do wybicia turów i zmniejszenia się pogłowia żubrów. W tym samym stuleciu zniknęły też dzikie konie. Tylko wilków było dużo.

Kuchowicz pisze o tym, że chłopi jedli zdrowiej (głównie kasze, warzywa, groch), magnaci obficiej – ich kuchnia bazowała na importowanych „korzeniach”: pieprzu, szafranie, goździkach, migdałach i oliwkach. Od końca XVII wieku zaczęto jadać szparagi, a na przełomie XVII i XVIII wieku pojawiły się ziemniaki zwane „tartoflami”. W Krakowie pojawiły się w 1739 roku i 1 funt kosztował 11 zł 12 gr (była to zawrotna suma, za którą można było kupić 3,5 funta szynki zwanej wówczas „szołdrą” lub 10 kop jaj). Co istotne, na bogate stoły wjeżdżały doskonale przygotowane ryby, Polacy słynęli z ich przyrządzania. Do mięs i drobiu podawano chrzan utarty z octem, oliwą i śmietaną, kwaśny mus jabłeczny albo świeże lub kiszone ogórki. Mięsa i ryby obficie polewano sosami (gąszczami); był sos żółty (z szafranem), biały (ze śmietaną), szary (z czosnkiem i cebulą), czarny (z powideł lub krwi zwierzęcej) lub czerwony (gdzie podstawą były wiśnie).

Pozostając w kręgu jedzenia i picia; Kuchowicz twierdzi, że słowo „wódka” jest pochodzenia polskiego i dopiero z Polski trafiło na Ruś i do Czech. A potem w świat. U nas zresztą przez szereg wieków nazywano wódkę „gorzałką” lub „gorzałym winem” i dopiero pomiędzy XVII i XVIII wiekiem wódką zaczęto nazywać napój procentowy i sprawiający szum w głowie.

A skoro już o szumie w głowie mowa – słów kilka o używkach. Kawa trafiła do Polski nieco okrężną drogą, bo nie przez granice zachodnie, lecz południowo-wschodnie, a dokładniej poprzez kontakty ze społecznościami tureckimi w XVII wieku. W niecałe sto lat później zaczęto się delektować „cykulatą”. Czekoladę ceniono nie tylko z powodu smaku, ale też i działań leczniczych i wzmacniających.

W ogóle szukano często napojów, ziół i wszystkiego, co uspokoiłoby barokowego człowieka, bo ten i nerwowy był, i lękliwy. Bogatsi, wymęczeni nadmiernym jedzeniem i małą ilością ruchu, często skarżyli się na sen. Korzystali z roślinnych środków nasennych osiąganych z wierzby, kozłka, dzięgielu, konopi czy kopru. Cennym środkiem nasennym były fiołki. Dla odmiany chłopi, którzy żyli według cyklu przyrody i nie przejadali się (bo nie mieli takich możliwości), sen mieli zdrowy i mocny.

Ideałem męskiego piękna był husarz, kobiecego zaś – dama o rubensowskich kształtach. Panie często cierpiały nie tylko na różnorakie „wapory”, ale i na histerię, która często przybierała postać religijnej ekstazy. W skrajnych formach ocierała się o dewiacje. Z drugiej jednak strony ludzie baroku starali się cieszyć życiem i miłością. W seksie upatrywali antidotum na swe lęki. Pamiętać należy, że czasy polskiego baroku były czasami niespokojnymi, naznaczonymi wojnami, najazdami i walką. Do tego dochodziły susze lub odwrotnie – powodzie, co prowadziło do klęsk głodu, wielkiej śmiertelności i umacniania się poczucia niepewności. A jednak wydaje się, że wówczas, przynajmniej niektórzy i w chwilach pokoju, żyli spokojniej, w symbiozie z przyrodą. Spokojniej i z większą godnością przyjmowali śmierć. Umierano godnie, spokojnie. Często można było spotkać wzory „dobrego umierania”. Jakże to wszystko inne niż nasza teraźniejszość, prawda?

Bardzo polecam.

Moja ocena: 6

Tomasz Szarota „Okupowanej Warszawy dzień powszedni”

Tomasz Szarota, Okupowanej Warszawy dzień powszedni, Czytelnik, Warszawa 1988, 651 s.

 

Książka poświęcona życiu codziennemu w Warszawie pod okupacją niemiecką od 1 października 1939 do 31 lipca 1944 roku. Książka nie jest historią miasta w tym okresie, lecz obrazem dnia powszedniego społeczeństwa Warszawy. Mówi o warunkach bytowania ludności i sytuacji materialnej poszczególnych grup społecznych, o rozporządzeniach władz okupacyjnych, o nastrojach panujących w mieście, o sposobach radzenia sobie przez warszawiaków z codziennymi trudnościami, o zajęciach i formach spędzania wolnego czasu. Przynosi wiele informacji szczegółowych, m.in. o cenach, wysokości zarobków, systemie kartkowym, programach teatrzyków i kin oraz wielu innych elementach życia jawnego i konspiracyjnego. Osobna część książki poświęcona jest okupantom: władzom, wojsku i życiu niemieckiej ludności cywilnej w Warszawie w tym okresie.

Niestety nie miałam możności przeczytania najnowszej wersji książki Szaroty. W miejskiej bibliotece znalazłam chyba ostatnie peerelowskie wydanie. Nie brak tam licznych „jedynie słusznych” komentarzy. Można to jednak przełknąć, bo w sumie najważniejsze są fakty, które Szarota przytacza co chwilę. O kartkach w czasie wojny wiedzą wszyscy, podobnie jak o podłej jakości chleba kartkowego. Nic w tym dziwnego, skoro chleb był pieczony na mące z drzewa. Przydziały kartkowe z 1941 r. wyglądały następująco: Niemcy – 2613 kalorii, Polacy – 669, a Żydzi – 184 kalorie. Ratowano się od śmierci głodowej na różne sposoby. Na czarnym rynku dochodziło do szmuglu, kupowania „w ciemno” transportów od żołnierzy niemieckich (np. w maju 1943 r. Warszawa została w ten sposób zarzucona żółwiami). Najczęściej w menu pojawiały się różne kombinacje: kapusty, brukwi, dyni i cebuli. Daniem zasadniczym stała się zupa.

Istotną kwestią były namiastki, które bardzo szybko stały się normą. Patrząc z perspektywy czasu, ciekawym się wydaje, że używanie oliwy zamiast tłuszczów zwierzęcych uważano za marną namiastkę. Najbardziej znanym „produktem zastępczym” była sacharyna używana zamiast cukru.

Cały rozdział poświęcił Szarota modzie okupacyjnej, przy okazji rozprawiając się z mitem oficerek i bryczesów, które były pozornym wyznacznikiem konspiracyjności. Kosztowały 5 tysięcy złotych (dla porównania: masło lub słonina kosztowały ok. 200 zł za kilogram). Chodzono zatem głównie w drewniakach. Dokonała się również kolejna zmiana obyczajów: latem kobiety chodziły z odkrytą głową i bez pończoch będących towarem deficytowym.

Szarota opowiada też, jak narodziły się riksze (pomysł wcale nie przyjął się tak od razu), tramwaje stały się miejscami komentowania sytuacji codziennej i działań wojennych.

Istotna była rola kultury. Jawne teatrzyki proponowały bezwartościową szmirę, istniał zatem teatr konspiracyjny. Iwaszkiewiczowskie Stawisko stało się azylem dla wielu twórców, pomieszkiwali tam Baczyński, Dygat, Miłosz. Wiele czytano i równie wiele drukowano.

II wojnę światową na lekcjach historii poznajemy zazwyczaj od strony walk i „wielkiej polityki”. Życie codzienne i przetrwanie są spychane na margines. Szkoda, bo właśnie poznanie dnia powszedniego z całym jego ubóstwem, strachem i bohaterstwem o wiele bardziej przybliża istotę wojny.

Polecam.

Moja ocena: 5

Stanisław Mackiewicz (Cat) „Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.”

Stanisław Mackiewicz – wielbiciel Piłsudskiego, admirator Dostojewskiego, konserwatywny liberał, zwolennik opcji proniemieckiej, prawie nacjonalista, monarchista, „żubr kresowy”, a przede wszystkim – barwnie piszący publicysta.

Nie obchodzą mnie zbytnio poglądy Cata, istotne jest to, że miał giętkie pióro. Jego „Historję Polski...” czyta się bajecznie szybko. Mackiewicz nie ogranicza się do podawania suchych faktów, nie skupia się wyłącznie na programach politycznych, polityce rządów i tym podobnych dyrdymałach jakich pełno w podręcznikach historii. Mackiewicz ukazuje ludzi przez pryzmat historii i to jest właśnie ciekawe. Rąbie prosto z mostu prawdę, która niby oczywista, umykała jakoś większości polityków odrodzonej Rzeczypospolitej. Bez ogródek, żywiołowo obnosi się ze swoją niechęcią do Becka, Śmigłego-Rydza czy marionetkowego prezydenta Mościckiego. Przytacza anegdoty i mało znane fakty tak z okresu wojny bolszewickiej, jak i ostatniego rządu sanacyjnego.

Urok, może dla niektórych utrudnienie, stanowi zachowana pisownia z okresu dwudziestolecia. Jednakże ta szczególna ortografia i gramatyka były również częścią tamtych czasów. Nie nazwałabym „Historji Polski...” podręcznikiem i jedyną objawioną prawdą. Ale warto poznać zdanie człowieka, który żył w tamtym czasie, miał styczność z osobami, o których pisał i co najważniejsze – pisał ciekawie. Poniżej kilka cytatów, najbardziej polecam ten, gdzie Mackiewicz pisze o „cudzie nad Wisłą”, który cudem nie był i kilka wspomnień odnośnie Berezy, gdzie mowa jest o jednej z mniej kryształowych postaci II RP – Kostku-Biernackim.
Moja ocena: 5.5

 * * *

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Rozczłonkowanie Rosji. Trzeba się nauczyć, trzeba wbić sobie w głowę prawo polityczne, które brzmi: potęga państwa jest pojęciem stosunkowem, potęgę państwa mierzy się siłą, czy też słabością, sąsiadów tego państwa. Państwo potężne, to państwo, które ma słabych sąsiadów; państwo słabe, to te, które ma sąsiadów potężnych.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Piłsudski przedewszystkiem bał się powrotu cesarskiej Rosji, obawiając się, że odrazu sięgnie aż po Kalisz. Istotnie, gen. Denikin, z którym Piłsudski nawiązał łączność, z trudnością bąkał o niepodległości Polski, a już słyszeć nie chciał, aby do Polski miało należeć coś więcej poza Królestwem. Był taki incydent w czasie wojny polsko-bolszewickiej, że bolszewicy naciskani przez białe armje, wysłali do Piłsudskiego wysłannika, prosząc go tajnie o wstrzymanie ofensywnych działań wojennych, przekładając mu, że jeśli w danej chwili będzie ich bił, to białe armje zwyciężą i Rosja narodowa powróci.
Piłsudski prośbie bolszewików zadośćuczynił i do zwycięstwa białych nie dopuścił.

Czy należy go za to potępić czy też chwalić? Odpowiedź zależy od poglądu, kto byłby dla Polski niebezpieczniejszym sąsiadem: carat, lub inna forma narodowej Rosji, czy bolszewizm? Piłsudski, były więzień syberyjski, uważał, że jednak carat. Toteż pozytywne załatwienie tej misji bolszewików uważać można za jedyny komplement, który Piłsudski w calem swojem życiu pod adresem caratu wypowiedział.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Wojna Polski kończy się ową XVIII decydującą bitwą w dziejach świata, wielkiem polskiem zwycięstwem, które gotowe jest wzmocnić stanowisko polityczne Piłsudskiego.
Wtedy prof. Stroński rzuca hasło: cud nad Wisłą. Hasło, mimo że w Polsce się przyjęło, .dla nas nader upokarzające. Dlaczegożby to Polacy tylko cudem zwyciężyć mogli? Analogji pomiędzy bitwą nad Wieprzem i Wisłą a „cudem nad Marną" niema żadnej, bo nad Marną istotnie powinni byli wygrać Niemcy i tylko nadzwyczajnym zbiegiem okoliczności tak wielkie popełnili błędy, że bitwę, a z nią razem i całą wojnę, przegrali. Nazwa cudu była uzasadniona. My mieliśmy naprzeciw siebie tylko 177 000 bagnetów i szabel, wojska wycieńczonego, zmęczonego, posuwającego się po wrogim kraju. Nie umniejsza to nic ani wodzom ani żołnierzowi, jeśli powiemy, że w sierpniu 1920 r. powinniśmy byli zwyciężyć. Żadnego cudu w tem nie było.
Rzucenie takiego hasła jak „cud nad Wisłą" było majstersztykiem dziennikarstwa. Można się na tem uczyć wielkich dziennikarskich uderzeń, podsunięcia, zasugestjonowania narodowi pojęcia, przekonania, w które ten naród uwierzy; ta sugestja miała cel określony, całkiem inny i niezależny od bogobojno-podniosłego nastroju, który wyrazy „cud nad Wisłą" otacza. Rzucenie hasła „cudu nad Wisłą", w intencji zeskamotowania Piłsudskiemu politycznych owoców jego zwycięstwa, może nas pouczyć, w jak decydujący sposób prawdziwie utalentowany dziennikarz wpłynąć potrafi na bieg wypadków i postawę opinji publicznej.
Hasło „cudu" było pierwszą i najbardziej kurtuazyjną próbą odebrania Piłsudskiemu glorji zwycięstwa.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Historje polityczne pstrzą się zawsze od nazwisk premjerów i ministrów, a często niema w nich nazwisk dziennikarzy. Mam przed sobą historje ostatnich lat Polski, napisaną w Anglji, przez Anglika po angielsku. Znajduję w niej indeks około tysiąca osób, każdy najmniejszy ministerek jest zacytowany, a niema w niej Nowaczyńskiego, Stroński zaś wspomniany jest tylko raz i to jako poseł! Taki stosunek do historji politycznej narodu jest oczywiście nonsensem. Na politykę, na historję, na los narodu oczywiście bardziej i dłużej wpływa poczytny publicysta, aniżeli minister, czasami nawet premjer. Publicysta tworzy ideologję, przekonania, zaszczepia je społeczeństwu i via opinja publiczna przesądza o losach państwa.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Opowiadał mi ktoś, że w austrjackich lazaretach polowych stosowano tylko dwa lekarstwa. Gdy kogoś coś bolało powyżej pępka — dawano mu chininy, gdy odczuwał ból poniżej pępka — dostawał rycyny.
Nasz premjer-lekarz również dwa lekarstwa miał na wszystkie dolegliwości państwowe: publiczną zbiórkę pieniężną i Berezę. To były te dwa instrumenty mądrości politycznej, które mu wystarczały przy załatwianiu wszystkich gospodarczych, skarbowych, politycznych i religijnych zagadnień Polski.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Kostek-Biernacki był dziwnym człowiekiem. Jako wojewoda nowogródzki, potem poleski, był nie tylko sprężysty ale i sprawiedliwy dla ludności w tym sensie, że pilnował, aby urzędnicy nie krzywdzili ludności na własną rękę. Ale był to chorobliwy sadysta. W oddanym mu pod opiekę obozie koncentracyjnym z lubością wymyślał tortury, z prawdziwie degeneracką lubością nazywając je pieszczotliwemi nazwami: „gimnastyką" „regulaminem" i t.p.
Główna tortura w Berezie polegała na odmawianiu człowiekowi prawa odbycia stolca. Tylko raz jeden w dzień o godz. 4 minut 15 rano ustawiano więźniów w wychodku i komenderowano: „raz, dwa, trzy, trzy i pół, cztery". W ciągu półtorej sekundy miało być wszystko skończone. Tortura ta była majstersztykiem Kostka. Świat słyszał o torturze głodu, młody człowiek po wyjściu z więzienia mówił do ukochanej: „głodzono mnie". Podczas gdy ta tortura, o wiele fizycznie dotkliwsza, nie nadawała się do heroicznego powiastowania. Z jaką sadystyczną uciechą musiał o niej Kostek myśleć.
Pożywienie dawane w Berezie było nieobfite, lecz utrudniało jeszcze proces oddawania stolca, gdyż podstawą jego był chleb. Z niewypróżnionemi brzuchami kazano przez siedem godzin robić ludziom „gimnastykę", t.j. stosowano straszną torturę, kazano w pozycji głębokiego przysiadu z rękami do góry pozostawać siedem godzin bez przerwy i w ten sposób chodzić, biegać, wchodzić i schodzić ze schodów. Bito przytem straszliwie, zwłaszcza jeśli czyjś żołądek nie wytrzymał. Bicie dzieliło się na oficjalne i oficjalno-prywatne.

Mackiewicz (Cat) Stanisław; Historja Polski od 11 listopada 1918r. do 17 września 1939r.
Nie wolno było mówić w Berezie, każdy powinien był stać się niemową, oczywiście był to zakaz nie do przeprowadzenia, i sami kryminaliści, nadzorujący innych, gadali między sobą i nawet z innymi aresztowanymi. Ale za posłyszenie jednego słowa przez policjanta szło się do aresztu na sześć dni, gdzie się siedziało na zimnym betonie, z otwartemi oknami podczas mrozu, bez butów i z gołemi nogami, tylko w kalesonach i koszuli, jednego dnia na pół więziennej racji, co drugi dzień całkiem bez jedzenia, i przez sześć dni i sześć nocy co pół godziny trzeba było się meldować do okna: „panie komendancie, melduję posłusznie"... Przez sześć dni odmawiano człowiekowi prawa snu.   Komendantem trzeba było nazywać każdego policjanta; wyraz bohaterski, w czasach legjonów oznaczający Piłsudskiego, miał tu być stosowany do każdego zbira.