Laurence Rees „Auschwitz. Naziści i «ostateczne rozwiązanie»”

Laurence Rees, Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, 247 s.

Rees umieszcza historię obozu oświęcimskiego w szerszym kontekście historii Holokaustu. Jego zdaniem KL Auschwitz nie był w hitlerowskim państwie instytucją wyjątkową, ale ważnym elementem organizacji, której celem było „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Autor analizuje psychikę i rozumowanie kluczowych postaci hitlerowskiego reżimu, ujawnia nieznane dotąd, wstrząsające fakty z obozowego życia. Wykorzystuje ponadto dokumenty z otwartych niedawno archiwów rosyjskich, które kwestionują wiele obowiązujących powszechnie opinii.
Wstęp do książki napisał prof. Władysław Bartoszewski.

Laurence Rees nie jest co prawda historykiem, ale od dwudziestu kilku lat żywo interesuje się historią II wojny światowej. Zaczęło się od produkcji filmów dokumentalnych dla BBC, a swoistą kontynuacją stały się książki o tematyce nazistowskiej. „Auschwitz. Naziści i «ostateczne rozwiązanie»” to owoc, jak przyznaje sam Rees, piętnastu lat pracy i zajmowania się historią nazizmu. W odróżnieniu od większości autorów podobnych monografii, Rees nie poszukiwał wiadomości wyłącznie w archiwach i bibliotekach. Jako człowiek związany z filmami dokumentalnymi postawił na osobiste spotkania z ludźmi, wynikiem tego jest przeprowadzenie około stu wywiadów z hitlerowskimi zbrodniarzami i byłymi więźniami obozu. Ponadto wykorzystał kilkaset wywiadów przeprowadzonych wcześniej, przy okazji tworzenia programów o Trzeciej Rzeszy.

Rees pisze nie tylko o początkach obozu, ale w ogóle o tym, w jakich okolicznościach hitlerowcy zdecydowali się na całkowitą eksterminację jednego z narodów. Pisze też o antysemityzmie w krajach, które po II wojnie światowej znalazły się bezpośrednio pod rządami Związku Radzieckiego. Polityka nazistów polegająca na obarczeniu Żydów winą za klęskę Niemiec w I wojnie światowej przyniosła długofalowe skutki, które widoczne są do dziś. Przed II wojną światową mieszkańcy miast Polski, Słowacji, Litwy czy Ukrainy żyli mniej lub bardziej zgodnie pomimo tego, że dzieliła ich narodowość czy wiara. Prowadzona intensywnie przez hitlerowców polityka antysemityzmu doprowadziła do nieodwracalnych zmian i postrzegania Żydów jako sprawców nieszczęść nie tylko Niemiec, ale właściwie całej Europy.

Historia Auschwitz to nie tylko historia przemocy. Jest to również lekcja wiadomości o zachowaniu ludzi. I nie chodzi tu bynajmniej o hitlerowców, którzy od lat usprawiedliwiają się, że po prostu wykonywali rozkazy. Istotne są słowa byłych więźniów, którzy w trakcie walki o przetrwanie w dramatycznych warunkach zrozumieli, że nikt nie zna samego siebie. Ekstremalne warunki doprowadzają do ekstremalnych zachowań, odczłowieczenia osób, które wcześniej uważały się za kulturalne, tolerancyjne i dobre.

Komendantem Auschwitz od początku był Rudolf Höss. Jego mentalność została ukształtowana podczas pełnienia służby strażnika w obozie koncentracyjnym w Dachau. Tam właśnie przekonał się o dobroczynnych skutkach pracy, do tego stopnia, że przejął używane w bawarskim lagrze hasło, które kazał umieścić na bramie wjazdowej do Auschwitz, (nie)sławne: Arbeit mach frei. W czasie, gdy wiosną 1940 roku tworzono obóz, przywódcy nazistowscy rozważali różne sposoby pozbycia się Żydów z okupowanych terenów. Jednym z nich był pomysł, aby wysłać miliony ludzi „na zsyłkę” do Afryki, a konkretniej – na Madagaskar. Dziś wydaje się to zamysłem wręcz niedorzecznym, ale w roku 1940 zastanawiano się nad tym zupełnie poważnie.

Decyzja o rozbudowie, a dokładniej – o budowie kolejnego obozu, tym razem w Birkenau została podjęta we wrześniu 1941 roku. Tak przynajmniej zdołał ustalić Rees, bowiem do tej pory sądzono, stało się to pół roku wcześniej. Wiele jest niejasności związanych z funkcjonowaniem Auschwitz. Wystarczy przypomnieć, że przez lata sądzono, że śmierć tam poniosło około czterech milionów ludzi. Nowsze badania zmniejszyły tę liczbę do 1.3 miliona. Jest to jednak wciąż niewyobrażalnie dużo istnień ludzkich, których ostatnim przystankiem w życiu były komory gazowe i krematoria Auschwitz. W większości nie zostali oni objęci ewidencją, mordowano ich zaraz po przybyciu. Komory gazowe miały nie tylko przyspieszać mordowanie, ale również minimalizować skutki urazów psychicznych żołnierzy hitlerowskich. Zabijanie setek ludzi na wschodzie przez Einsatzgruppen i patrzenie swoim ofiarom: mężczyznom, kobietom i dzieciom w oczy doprowadzało do załamań nerwowych i tego, że żołnierze nie potrafili już tego znieść. Rees dotarł do jednego z byłych strażników obozu, Oskara Groeninga, którego opowieści są równie przerażające, co bezduszne. Istotne jest jednak to, że sam Groening postanowił pod koniec swego życia opowiedzieć o swojej służbie, bowiem spotkał się z opiniami, że w Oświęcimiu wcale nie uśmiercano masowo ludzi. Nie chodziło mu o wyrzuty sumienia, bo do takowych się nie poczuwał. Chciał jedynie przekazać osobom kwestionującym Holocaust, że to nie pomyłka. Powiedział: „Chciałbym, żebyście mi uwierzyli. Widziałem komory gazowe. Widziałem krematorium. Widziałem stosy, na których płonęły ciała. Byłem na rampie w czasie selekcji. Chciałbym, żebyście uwierzyli, że te zbrodnie naprawdę popełniono, ja tam byłem.”

W swej książce Rees podejmuje tematy, które zazwyczaj są marginalizowane, jak chociażby ten związany z istnieniem obozowego domu publicznego i jego funkcjonowania. Ludzie odwiedzający Auschwitz i robiący pamiątkowe zdjęcia bramy i okazałego budynku na lewo od wejścia, rzadko kiedy zdają sobie sprawę, że właśnie tam założono latem 1943 roku burdel. Kwestią drażliwą jest postawa więźniów korzystających z erotycznych usług kobiet. Odczłowieczenie obozowe sprawiło, że większość z nich nie przejmowała się moralnym aspektem. Pomija się również milczeniem czyny „wyzwolicieli” obozu, żołnierzy Armii Czerwonej. Kobiety, które tak wiele przeszły w obozach koncentracyjnych, były potem gwałcone przez ludzi, którzy w teorii przyszli je oswobodzić. O setkach tysięcy gwałtów dokonanych na byłych więźniarkach milczą opracowania dotyczące zwycięskiego marszu Rosjan na Berlin. Tymczasem działo się tak, że kobiety trafiały z jednego piekła do drugiego.

Rees pisze również o obozach śmierci: Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Ich rozmiary były zaskakująco małe, a zamordowano tam ogółem ponad milion osób. W Bełżcu pełniło służbę zaledwie dwudziestu Niemców, przy uśmiercaniu przybyłych pracowali wyselekcjonowani Żydzi, a o zabezpieczenie obozu dbało stu ukraińskich strażników. Ponownie chodziło o to, aby Niemcom jak najbardziej oszczędzić urazów psychicznych związanych z masowymi mordami.

Wywiady i wypowiedzi zbrodniarzy, ofiar czy postronnych świadków składają się na opowieść przerażającą, na świadectwo tego, jak bardzo ludzie są nieprzewidywalni. Rees ukazał również, że w kwestie związane z „ostatecznym rozwiązaniem” nie ograniczały się tylko do Niemiec, ale do wszystkich terytoriów, na które wkroczyli naziści. Przedstawia on zachowania rządów Francji, Węgier czy Danii. Żaden Żyd w Europie nie mógł się czuć bezpiecznie. A koniec II wojny światowej wcale nie oznaczał końca cierpienia. Ludzie się zmienili, niestety na gorsze.

Monografia Reesa to ważna lekcja, nie tylko historii, ale i psychologii. Polecam.

Moja ocena: 6

Historia życia prywatnego. Od I wojny światowej do naszych czasów”, pod red. Antoine’a Prosta, Gérarda Vincenta

Historia życia prywatnego, pod red. Philippe’a Ariésa, Georges’a Duby’ego, t. 5. Od I wojny światowej do naszych czasów, pod red. Antoine’a Prosta, Gérarda Vincenta, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 2006, 775 s.

Tematyka tego tomu ukazuje nowe granice prywatności w XX w., poruszając takie problemy jak: życie w rodzinie, aborcja, rozwody, samobójstwa, stosunek do własnego ciała, do śmierci czy pornografia. Autorzy sporo miejsca poświęcają nowym wzorcom pobożności i roli Kościoła w życiu jednostki, ukazują różnorodność kulturową Europy na przykładzie katolików, komunistów, Żydów i imigrantów, a także tropią wszechobecność amerykańskiego mitu w kulturze europejskiej.

W listopadzie 2013 roku moja prawie roczna przygoda z „Historią życia prywatnego” dobiegła końca. Przeczytałam piąty, ostatni tom. Gérard Vincent, autor „Trudności wyboru” będącej ni to wstępem, ni przedmową, wyjaśnił dlaczego w tomie odnoszącym się do wieku XX autorzy postanowili się skupić wyłącznie na Francji. W każdym kraju dochodziło do zmian i im bliżej było lat osiemdziesiątych XX wieku, tym więcej ich było i w różnych kierunkach szły.

Antoine Prost pisze o granicach prywatności, Gérard Vincent o sekrecie. Dwa pozostałe rozdziały dotyczą różnorodności kulturowej i obcych wzorów. Biorąc pod uwagę ramy czasowe, trudno jest mówić o historii, raczej o podejściu socjologicznym i kulturowym. Czytając esej Antoine’a Prosta wydawało mi się chwilami, że historyk opisuje kraj z innej planety, a nie – leżący o dwa tysiące kilometrów na zachód od Polski. Chodzi mianowicie o mieszkania. W 1953 r. P.-H. Chombart de Lauwe uznał 14 m2 powierzchni mieszkalnej na osobę jako próg krytyczny (chodziło o rodziny robotnicze). W ciągu dwudziestu lat sytuacja robotników poprawiła się na tyle, że w roku 1974 było to już 18 m2 na osobę. Klasa średnia miała natomiast do własnej dyspozycji 24,6 m2 na osobę. Patrząc na oferty obecnych deweloperów i na mieszkanka (trudno nazwać mieszkaniem 40 m2) dla czteroosobowej rodziny, poczułam mimowolne ukłucie zazdrości. W latach pięćdziesiątych i siedemdziesiątych mieszkalnictwo w Polsce stanowiło problem numer jeden. Chyba każdy (przynajmniej ze starszych pokoleń) obejrzał choćby raz serial „Alternatywy 4” Stanisława Barei, gdzie walka o przydział mieszkania była tyleż bezpardonowa, co często bezowocna. Teraz mieszkania są. Ba! Nawet są do kupienia i duże apartamenty. Tylko – za co ma je kupić przeciętny Kowalski?

Oczywiście nie można uogólniać, bo Prost przywołuje również wrażenia Jean Paul Sartre’a z biednych uliczek Neapolu, co prawda z okresu belle époque, ale wątpliwe czy sytuacja neapolitańczyków znacząco poprawiła się przez kolejnych kilkadziesiąt lat.

Bardzo ciekawy jest esej dotyczący wojen i śmierci. Jest to część poświęcona sekretowi i właśnie odnoszenie się do umierania zmieniało się diametralnie w pierwszej połowie XX wieku. Modernistyczny mit śmierci kończy się wraz z II wojną światową i masową eksterminacją cywilów. Powojenne zdobycze medycyny (antybiotyki, rozwój kardiochirurgii) pozwalają z kolei skutecznie walczyć z chorobami, które jeszcze kilka lat wcześniej mogły skończyć się zgonem. Wraz z upływem czasu zmieniło się również postrzeganie sekretu w rodzinie. Dawniej żona nie tylko nie wnikała gdzie i po co chodzi jej mąż uznając, iż takie są prawa mężczyzn. Ale wiek XX to przesunięcie granic sekretu, zwerbalizowanie pragnień i oczekiwań, szczególnie w sferze seksualności. Przy okazji seksualności i wizerunku Vincent zdradza statystyki dotyczące czystości Francuzów. Prawdę mówiąc ukazują one mieszkańców znad Sekwany jako dość niechlujny naród. Natomiast walka z cellulitem i otyłością trwa już od blisko sześćdziesięciu lat, kiedy to w 1955 r. w numerze majowym „Marie Claire” pojawił się artykuł na ten temat. Od tamtej pory artykuły dotyczące diet cieszą się niesłabnącą popularnością. Kilka akapitów poświęca również Vincent samobójstwom. Ich częstotliwość (unikania zadawania sobie śmierci zimą i jesienią) pozostała bez zmian na przestrzeni stuleci.

Eseje o różnorodności kulturowej dotyczą katolików, Żydów, komunistów i emigrantów. Ten ostatni problem jest we Francji o tyle istotny, że po procesie dekolonizacji mieszkańcy Algierii, Ghany czy Wybrzeża Kości Słoniowej wchodzą w skład Wspólnoty Frankofońskiej i znajdują się na uprzywilejowanych pozycjach.

Jeśli chodzi o zapożyczenie obcych modelów, to Francja od lat stara się nie ulec mcdonaldyzacji czyli amerykanizacji swego kraju. Wychodzi im to średnio ze względu na zalew konsumpcjonizmu zza Atlantyku. W czasie gdy autorzy pisali o wzorcu amerykańskim nie było jeszcze internetu czy smartfonów, co w znacznym stopniu zmieniło obecne społeczeństwo czy to francuskie, polskie czy amerykańskie. Ogółem, czytając obecnie ostatni tom, odnosi się wrażenie, że druga część tytułu: „do czasów obecnych” mocno się zdezaktualizowała. Poza tym skupienie się na jednym państwie czyni opowieść o wieku XX dość wybiórczą.

Moja ocena: 4

Nickie Roberts „Dziwki w historii”

Nickie Roberts, Dziwki w historii. Prostytucja w społeczeństwie zachodnim, Volumen. Alfa, Warszawa 1997, 552 s.

„Dziwki w historii" to żywa, prowokująca i robiąca wrażenie próba obrony „niewinnych" prostytutek, które autorka uznaje za najbardziej pokrzywdzone kobiety w historii. Opowiada historię prostytucji od egipskich kapłanek i kurtyzan starożytnej Grecji do prostytutek z końca XX wieku, przytaczając setki anegdot z domów publicznych i życia kobiet tam pracujących. Przedstawione w książce argumenty przekonają - być może - zarówno mężczyzn, uważanych za „ekspertów” w tej dziedzinie, jak i kobiety - feministki, przeciwniczki prostytucji.

Kiedyś wynikła w towarzystwie rozmowa, kto jest bardziej moralny: dziwka czy złodziej. Zdecydowana większość z nas opowiedziała się za dziwką. Narzeczony znajomej stwierdził jednak, że złodziej jest o wiele bardziej moralny niż prostytutka, bo nie sprzedaje swego ciała. Jego postawa względem dziwek była nieprzejednana i o wiele łatwiej wybaczyłby kieszonkowcowi, który ukradł mu portfel niż jakiejkolwiek dziwce. Przypomniałam sobie tamtą dyskusję czytając książkę Nickie Roberts. I chociaż wątpię, by A. przeczytał tę recenzję, dedykują ją jemu, żeby sobie jeszcze raz przemyślał swój osąd.

Już w przedmowie Nickie Roberts zastrzega sobie stronnicze podejście do tematu i bycie całym sercem po stronie nie ukazującej skruchy dziwki. I dobrze. Po wiekach mizoginistycznych tekstów, po wiekach zamykania kobiet w domu i pomawiania ich o najgorsze grzechy, a wręcz bycie największym grzechem (jak pisał Klemens z Aleksandrii: „Każda niewiasta powinna zapłonąć ze wstydu na myśl, że jest niewiastą.”, Jan Chryzostom: „Żadna z dzikich bestyj nie jest tak szkodliwa jak kobieta.”, święty Paweł: „To nie mężczyzna powstał z kobiety, lecz kobieta z mężczyzny. Podobnie też mężczyzna nie został stworzony dla kobiety, lecz kobieta dla mężczyzny. Oto dlaczego kobieta winna mieć na głowie znak poddania...”), nie zaszkodzi, jeśli powstanie choćby jedna monografia ukazująca kobiety zajmujące się nierządem w innym niż grzeszne, świetle.

Widać że Nickie Roberts włożyła w pisanie wiele pracy. Dominującą kwestią jest historia prostytucji, ale mamy i szerszy kontekst. Roberts zaczyna od prapoczątków, matriarchatu i kultu Wielkiej Bogini. Pisze o społeczeństwach Mezopotamii i Egiptu, kiedy do głosu powoli dochodzili mężczyźni. Na poważnie do niszczenia kultu bogini zabrali się Hebrajczycy wierzący w mściwego Jahwe. Wystarczy przeczytać Stary Testament i zepchnięcie kobiety do roli istoty posłusznej mężczyźnie, pozbawionej jakichkolwiek praw jawi się z całą ostrością. Dalej Roberts pisze o sytuacji kobiet w Grecji i Rzymie i w końcu przechodzi do epoki narodzin chrześcijaństwa. Przedstawia traktowanie kobiet od średniowiecza po dzień dzisiejszy.

Autorka zwraca szczególną uwagę na mężczyzn, za sprawą których postrzeganie kobiet jako istot gorszych przez wieki utrwaliło się w świadomości ludzkiej. Pierwszym z nich był Solon. Swego czasu uczyłam się o jego reformach i w pamięci utrwaliła mi się postać dalekowzrocznego prawodawcy. Roberts ma jednak o nim inne zdanie. Demokracja Solona i jemu podobnych była demokracją zarezerwowaną dla mężczyzn. Za sprawą jego pomysłów prawodawczych kobiety zostały zamknięte w domach i pozbawione prawa głosu. W porównaniu do Atenek dumne Rzymianki były w o wiele lepszej sytuacji, miały coś, czego później nie zaznały przez stulecia inne „porządne” kobiety: niezależność. Skończyła się ona wraz z erą chrześcijaństwa i obsesją ojców Kościoła na punkcie moralności. Strach przed seksualnością kobiet przerodził się w nienawiść do nich, a „przywódcy religijni wybrali «grzesznicę» na ściek zbierający poczucie winy seksualnej i hipokryzję całego społeczeństwa” jak dosadnie podsumowuje Roberts. Co ciekawe, pomimo niemalże zrównania kobiety z niewolnikiem, prostytucja była po cichu akceptowana tak przez Kościół, jak i możnowładców. Powód był prosty: czerpali z tego konkretne (niemałe) zyski.

W czasach nowożytnych kobieta została odsunięta od możności wykonywania większości zawodów czy rzemiosł. Miała przed sobą albo „karierę” żony albo mogła zostać szwaczką czy służącą i pracować po kilkanaście godzin za lichą zapłatę. Część wybierała zawód prostytutki jako lepszy sposób zarabiania na życie. Wraz z wiekiem XIX i epoką wiktoriańską swoboda i rozrywkowy tryb życia co lepszych prostytutek stał się solą w oku moralistów. Dziwki wolały się bawić niż ciężko pracować, wolały spędzać wieczory w teatrze niż siedzieć w domu przy mężu.

Status prostytutek i domów publicznych starano się wcisnąć w ramy prawodawstwa już od czasów najdawniejszych. Od zawsze też namawiano dziwki, żeby się nawróciły. W średniowieczu wspólnoty zakonne nawróconych nierządnic, zwane „Domami Magdalenek” pojawiały się w całej Europie. Dyscyplina w nich była mniej lub bardziej restrykcyjna. Prostytutki, które postanowiły pozostać w zawodzie starano się zamykać w określonych granicach miasta i w ten sposób zapanować nad nimi. W Londynie dzielnicą czerwonych latarni było Southwark znajdujące się naprzeciw City, na południowym brzegu Tamizy. We francuskim Blois dziwki pracowały przy ulicach o wielce wymownych nazwach: rue Rebrousse-Pénil i rue Pousse-Pénil. Jeszcze barwniejsze były nazwy ulic paryskich.

Wraz z coraz większą restrykcyjnością stosowaną wobec prostytutek zmieniały się i osoby czerpiące z niej zysk. Prostytucja zeszła do podziemia, a na pracy kobiet zaczęli się bogacić kryminaliści.

Roberts pisze o zwykłych prostytutkach, o dziewczynach praktycznych, dla których prostytucja była sposobem na zgromadzenie majątku, o biednych ulicznicach i o luksusowych kurtyzanach. Daje wgląd w życie każdej z tych grup. Na koniec warto wspomnieć o tych najbardziej znanych. W starożytności rzeźbiarz Praksyteles miał kochankę Fryne, jedną z najsławniejszych heter ówczesnych Aten. Pozowała często do posągów i obrazów Afrodyty. Do czasów obecnych przetrwała rzymska kopia rzeźby Praksytelesa „Afrodyta z Knidos”.

Znaną kurtyzaną XVII wieku była Catherine Sedley. Była bogata z domu i kurtyzaną postanowiła zostać z miłości do niezależności i pieniędzy. Obdarzona inteligencją i dowcipem święciła triumfy na dworze Jakuba II. Mając 38 lat wyszła za mąż wnosząc mężowi nie tylko majątek, ale i tytuły, jakimi została obdarowana w czasie kariery kurtyzany. Jednak najbardziej znaną kurtyzaną okresu Restauracji była „śliczna figlarka” Nell Gwynn. Pochodziła z dołów społecznych, była świetną komediantką i metresą Karola II.

Dziewiętnastowieczny Paryż słynął z pięknych kurtyzan. Najsławniejszą była Marie Duplessis zapamiętana jako Dama Kameliowa. Przyjmowała nie tylko bogatych próżniaków, ale i pisarzy: Alfreda de Musset, Eugeniusza Sue czy Aleksandra Dumasa syna. Spotykała się też z Ferencem Lisztem – jednym z najbardziej znanych kompozytorów XIX wieku. Zmarła bardzo młodo, mając 23 lata.

Nickie Roberts napisała monografię językiem barwnym, często odwołując się do opinii, kupletów czy utworów powstałych w określonych epokach. Pisze o tej części historii, która najczęściej jest wstydliwie przemilczana przez poważnych naukowców. To ona wspomniała o tysiącu prostytutek towarzyszących krzyżowcom, o czym Steven Runciman na kilkuset stronach nawet się nie zająknął. To ona przedstawia etymologię dziwkarskich nazw ulic Paryża i Londynu. To ona wyraża bezkompromisowe opinie stając w obronie kobiet do samostanowienia o sobie. Warto przeczytać „Dziwki w historii” i spojrzeć świeżym okiem na przeszłość kobiet. Polecam.

Moja ocena: 6

„Historia życia prywatnego. Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej”, pod red. Michelle Perrot

Historia życia prywatnego, pod red. Philippe’a Ariésa, Georges’a Duby’ego, t. 4. Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej, pod red. Michelle Perrot, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 2006, 759 s.

Rewolucja francuska wyznaczyła nowy porządek zarówno w sferze prywatnej jak i publicznej. Ukazując rodzinę, jej zwyczaje, sposoby zamieszkiwania, konflikty, dramaty oraz związki intymne, autorzy starają się odpowiedzieć na pytanie, jaki wpływ miała ona na kształtowanie się nowych stosunków społecznych.

Niewątpliwie jest to tom najciekawszy. Mnogość pozostawionych źródeł pozwolił autorom na potraktowanie tematu bez uciekania się do nadmiernego filozofowania czy socjologii. Mamy przedstawione bowiem przede wszystkim fakty. Michelle Perrot, pod której redakcją został opracowany ten tom, zdecydowała się na ukazanie życia prywatnego w XIX wieku (z przyległościami) jako sceny życia, wraz z ludźmi ówcześnie żyjącymi jako aktorami, odpowiednią scenografią i kulisami, za którymi skrywano co bardziej pikantne tajemnice.

Wiek XIX w ujęciu historyków jest nieco dłuższy niż to wynika z kalendarza. Cezurą początkową jest rewolucja francuska, końcową – I wojna światowa. W „Historii życia prywatnego” rewolucja francuska została ukazana marginalnie. Autorki tej części (Michelle Perrot, Lynn Hunt i Caterine Hall) skupiły się na osiągnięciach uzyskanych przez kobiety po roku 1789 i cofniętych wraz nadejściem panowania Napoleona i wejścia w życie jego osławionego Kodeksu. Czego nie zabrał kobietom Bonaparte, stopniowo odbierali jego następcy. W pełni Francuzki odzyskały swe przywileje i prawa dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku!

Wiek XIX nie sprzyjał bowiem egzekwowaniu żadnych praw, sprzyjał za to utrwalaniu podziału ról mężczyzny i kobiety, ta ostatnia miała być istotą odpowiedzialną za szczęście rodziny i domowego ogniska. Poza tym miała ładnie wyglądać i milczeć. Dopiero pod koniec epoki wiktoriańskiej kobiety postanowiły ponownie wziąć sprawy w swoje ręce.

Mężczyźni z burżuazji ufali swym interesom i przekonaniom religijnym. Typowymi przedstawicielami bogobojnej angielskiej i burżuazyjnej rodziny byli na przykład Cadbury’owie. Zaczynali od prowadzenia sklepu z herbatą i kawą w Birmingham, obecnie nazwa Cadbury kojarzy się głównie z wyrobami czekoladowymi, znana jest właściwie na całym świecie.

Życie rodzinne okryte było zasłoną intymności. Ale już wówczas rodziły się podstawy kontroli poczęć, chociaż do tej pory nie do końca wiadomo jakie były wszystkie metody antykoncepcji. Wychodzono z założenia, że dziecko i macierzyństwo powinny być chciane. Dziecko odgrywało coraz ważniejszą rolę, już nie zajmowały się nimi głównie mamki i niańki, miało częste kontakty z rodzicami. Kary cielesne stosowano rzadko, spotykały się bowiem z rosnącym potępieniem. Tak było w domach bogatej burżuazji i arystokracji. Chłopi czy drobnomieszczanie nadal uważali „garbowanie skóry” za odpowiedni środek wychowawczy.

Czwarty tom „Życia prywatnego” to kompendium wiedzy na temat rytuałów świeckich i religijnych. Czuć wyraźnie kobiecą rękę w pisanym tekście. Dowiadujemy się o rozkładzie dnia typowej pani domu, o tym, jak wyglądały święta Bożego Narodzenia (od tradycji choinki, poprzez wieczerzą wigilijną, aż po spędzanie czasu z najbliższymi), o tym jak przebiegały konkury, z czego składała się wyprawa ślubna, jak wyglądały pierwsze miesiące życia młodej pary, jak przebiegała wilegiatura i wakacje. Michelle Perrot i Anne Martin-Fugier poświęciły miejsce również osobom znajdującym się na ówczesnym marginesie życia: samotnym kobietom i mężczyznom. Odnośnie tych drugich pojawiają się pojęcia celibatariuszy, cyganerii żyjącej na skraju świata dekadencji i dandysów, którzy zupełnie nie identyfikowali się z życiem mieszczańskim.

Opisany jest również dom, nie w sensie ogniska domowego, lecz skupiska kamieni dającego schronienie rodzinom. Mamy przedstawione bogate i wyrafinowane mieszkania arystokracji i slumsy biedoty, bowiem autorom (tu wreszcie pojawiają się mężczyźni: Roger Henri Guerrand i Alain Corbain) zależało na ukazaniu całego wachlarza różnic, postępu i trwania w kloace. Fascynują opisy architektonicznych dokonań, do tej pory spacerując po ulicach Londynu czy Paryża możemy podziwiać monumentalne kamienice powstałe w XIX wieku. Czasami nie wyglądają już tak imponująco, pozbawione nadbudówek, podzielone bądź z ultranowoczesnymi uzupełnieniami. Pod koniec XIX wieku pojawiają się pierwsze oznaki budownictwa wielorodzinnego – falanstery, „machiny do mieszkania”. Rozwija się filantropia, organizuje się konkursy na „domy dla ludu”. Powstały wówczas budynek przy rue de Prague w Paryżu nazywano „Wersalem dla ludu” i trzeba przyznać, że imponuje do dziś.

Ostatnie rozdziały poświęcone są kwestiom najbardziej intymnym: praktykom seksualnym we dwoje i w samotności. Corbain nie tylko uchyla drzwi do dziewiętnastowiecznej sypialni, on je otwiera na oścież i chwilami tekst niemal zahacza o podglądactwo. Historyczne, ale podglądactwo! I chociaż w zamiarze miał być to esej naukowy, ze stron aż tryska erotyka i lubieżność.

Epoka gorsetów i konwenansów jawi się czytelnikom z zupełnie innej strony. I nie tylko o erotykę chodzi, całość bowiem czyta się lepiej niż niejedną powieść historyczną z epoki królowej Wiktorii.

Moja ocena: 5.5

Barbara W. Tuchman „Szaleństwo władzy”

Barbara W. Tuchman, Szaleństwo władzy, Książnica, Katowice 1992, 496 s.

Autorka analizuje cztery przypadki, jako przykłady władzy absolutnej: mityczna opowieść o Troi, nieprawości papieży doby Renesansu, którzy prowokują zrodzenie się protestantyzmu, błędy Korony Brytyjskiej, które doprowadziły do utraty Ameryki przez Anglię w XVIII wieku, wojna domowa w Wietnamie i udział w niej Amerykanów. Jest to, swego rodzaju, parada pychy i okrucieństwa.

Pisząc o szaleństwie władzy Barbara Tuchman dokonała dość niezwykłego wyboru przykładów. Zaczęła od mitu, potem zgłębiła rządy renesansowych papieży, następnie przeskoczyła do XVIII wieku i amerykańskiej wojny o niepodległość, by zakończyć monografię wojną w Wietnamie. Wyrażenie „zakończyć” jest tu zresztą nieprecyzyjne i mylące, bowiem kwestia wietnamska zajmuje tyle samo miejsca, co historie z renesansu i XVIII wieku razem wzięte. Z kolei interpretacja homeryckiego eposu ma zaledwie 20 stron.

Podoba mi się styl Barbary Tuchman: precyzyjny i przejrzysty. Pisząc o głupocie i pysze, łatwo popaść jest w nadmierne samozadowolenie czy dokonywanie krzywdzących osądów, tym bardziej z pozycji osoby znającej nie tylko przebieg wydarzeń, ale i jego konsekwencje. Autorka ukazuje jasno, że jedynym czynnikiem, z którym człowiek nie potrafił sobie poradzić do tej pory jest: władza. Pisze: „Poza sferą rządzenia człowiek dokonał cudów.” Wystarczy spojrzeć na rozwój wszelkich nauk ścisłych przez ostatnie sto lat, żeby zgodzić się z powyższych stwierdzeniem.

Tuchman nie jest pierwsza, która nie potrafi znaleźć sensu w szaleństwie jakiemu ulegają rządzący. John Acton wsławił się powiedzeniem: „Każda władza deprawuje, a władza absolutna deprawuje absolutnie.” Jednym z moich ulubionych cytatów Alberta Camusa jest z kolei: „Polityka i losy ludzkie są w rękach ludzi pozbawionych ideału i wielkości. Wielcy nie zajmują się polityką.” A jednak rządzenie wciąż kusi i mami dużych chłopców o niespełnionych ambicjach.

Pisząc o Troi, Tuchman przypomina wciąż otwartą alternatywę: konia można było zniszczyć. Cóż, kiedy Priam ugiął się pod głosami rady. Konia wciągnięto, a jak to się skończyło – wszyscy wiemy. Równie otwartą kwestią jest – dlaczego władca Troi nie zdecydował się na odesłanie Heleny i tym samym zapobieżenie konfliktowi trwającemu dziesięć lat. Że też Trojanie nie wkurzali się, że z powodu kaprysu lalusiowatego Parysa muszą walczyć z hordami Danaów?

Pisząc o papieżach, Tuchman ukazuje jak pycha, polityka siły i rozrzutność doprowadziły do reformacji. Korowód chciwych i wcale nie „świętych” ojców Kościoła rozpoczyna Sykstus IV, który podniósł nepotyzm do niespotykanych wcześniej rozmiarów. Za nim podąża Aleksander VI, niesławny Rodrigo Borgia, ojciec równie niesławnych: Cezara i Lukrecji. Juliusz II był autokratą i bardziej wojownikiem niż osobą świątobliwą. Medyceusz – Leon X – bardziej zatracał się w rozkoszowaniu władzą niż w myśleniu o religii. Teatr i sztuka wypełniły ulice Rzymu. A jednocześnie zbliżał się nieuchronny koniec zjednoczonego chrześcijaństwa. To za jego czasów doszło do komercjalizacji odpustów, chociaż jego poprzednik również się „zasłużył” na tym polu, wydając odpusty, aby uzyskać środki na ukończenie nowej bazyliki Świętego Piotra. Hadrian VI nie zdążył się narządzić i na stolcu papieskim zasiadł kolejny Medyceusz, tym razem przyjmując imię Klemensa VII. Swoją polityką doprowadził do tego, że najeźdźcy splądrowali Rzym odzierając miasto nie tylko ze wszelkiego dobra, ale i z autorytetu duchownego. Działalność papieży, którzy w swej pysze i nepotyzmie uważali, że nie ma kto się im przeciwstawić, bo jednocześnie przeciwstawiłby się następcy Świętego Piotra przyniosła im podział chrześcijaństwa trwający do dziś.

Pisząc o wojnie o niepodległość, Tuchman ukazała uwstecznienie, snobizm i brak elementarnej znajomości czynnika ludzkiego. Brytyjczycy chcieli, aby podległa im kolonia płaciła nakładane przez brytyjski parlament podatki, kupowała angielskie towary (herbatę!!!) i siedziała cicho. Szaleństwem zaś było ustalanie coraz to nowych praw, których Anglicy nie potrafili i nie mogli wyegzekwować. Skończyło się na konflikcie wojennym i powstaniu Stanów Zjednoczonych, która to nazwa jest nota bene nieporozumieniem językowym. W odniesieniu do terytorium termin „state” oznacza państwo. Wieści dochodzące do Polski w XVIII z powodu kłopotów z komunikacją były nieścisłe. Określenie „stan” rozumiano jako coś zbliżonego do francuskich „stanów generalnych” i tak już zostało. Wszyscy puryści, którzy od czasu przemian zastąpili przymiotnik „radziecki” przymiotnikiem „sowiecki”, powinni przy okazji używać poprawnej nazwy w odniesieniu do kraju w Ameryce Północnej: „Państwa Zjednoczone”.

Pisząc o wojnie w Wietnamie, Tuchman rozdział po rozdziale ukazała, jak wszelkie ideały o amerykańskiej wolności i demokracji zostały zawieszone przez amerykańskich polityków na kołku i jak Stany Zjednoczone brnęły w konflikt wbrew zdrowemu rozsądkowi. I chociaż w końcu zwinęły z Indochin swoje wojska, to pozostawiły ów kawałek świata w nieładzie, który przełożył się na dalsze, tym razem wewnętrzne i równie krwawe waśnie.

Tuchman nie oszczędza nikogo, odziera z pozłotka i sentymentów wydarzenia i ludzi. Ukazuje egoizm i krótkowzroczność polityczną, wybujałe ambicje i jednoczesny stupor myślowy. „Szaleństwo władzy” odczytywać można nie tylko jako traktat o głupocie, ale jako przypowieści ku przestrodze. Bycie władcą, papieżem czy politykiem zobowiązuje. Niestety, jak (wielokrotnie) ukazała historia, większość ludzi przestaje racjonalnie myśleć w zetknięciu z możliwością ustanawiania praw. Do głosu dochodzi egoizm i wszelkie inne demony, do tej pory jedynie drzemiące w człowieku. Bo skoro można, to dlaczego z tego nie skorzystać?

Moja ocena: 5

John Curran „Sekretne zapiski Agaty Christie”

John Curran, Sekretne zapiski Agaty Christie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2010, 480 s.

W 2004 roku, pośród rozmaitych dokumentów w domu rodzinnym w Greenway, odkryto osobiste notesy Agaty Christie: 73 zeszyty z notatkami, spisami, szkicami powieści i opowiadań zawierające fascynujące szczegóły z warsztatu pisarki, których nie ujawniła nawet w swojej „Autobiografii”.
Książka odsłania rąbek największej tajemnicy Agathy Christie – pokazuje, w jaki sposób z odręcznych zapisków, list występujących postaci i wstępnych szkiców wątków rodziły się jej poczytne powieści, opowiadania i sztuki teatralne. Alternatywne rozwiązania intrygi, zmienione tytuły, inni bohaterowie, niezamieszczone w wersji końcowej sceny, a nawet plany nigdy nienapisanych powieści – dzięki badaniom Johna Currana poznajemy bogactwo niepublikowanych materiałów, w tym także dwa skończone opowiadania z Herkulesem Poirotem jako bohaterem: „Wypadek z psią piłeczką” oraz trzynastą opowieść z cyklu Prac Herkulesa.

Chyba każdy jest ciekaw, w jaki sposób autor tworzy swoje utwory. Notatki, pomysły, zmiany w prowadzeniu akcji – przejrzenie takich dokumentów to uczta dla czytelnika. Niestety książka Johna Currana przypomina mi ucztę kuchni angielskiej: dania bez smaku, bez przypraw. Nijakie, choć sycące.

Mając dostęp do notatników Agathy Christie, John Curran zdecydował się na taki, a nie inny wybór. Jego prawo. I chociaż dokonał pracy tytanicznej, opasły tom przeznaczony jest w sumie tylko dla zagorzałych wielbicieli Królowej Kryminału, dla czytelników, którzy mają za sobą lekturę większości jej książek i co najważniejsze, mają fenomenalną pamięć odnośnie szczegółów tychże powieści.

Pierwszy rozdział poświęcony jest stylowi pisania Agathy Christie. Ogólne rozważania o początku kariery pisarki czyta się z przyjemnością. Curran dokonuje dokładnej analizy pierwszego kryminału z Poirotem, szkicuje tło uwarunkowań historycznych, żongluje nazwiskami innych autorów. Odnosi się do najważniejszych zalet pisarstwa Christie: lekkości pióra, umiejętności budowania intrygi, uczciwości względem czytelnika. Rozdział ten przypomina rzetelny esej i chociaż Curran podaje w nim zakończenia niektórych kryminałów, to tytuły tychże książek są zaznaczone już na początku. Czytelnik wie, czego się może spodziewać, nie zostaje nagle zaskoczony tym, że wbrew sobie poznaje mordercę.

Niestety z chwilą, gdy Curran przechodzi do omawiania książek Christie, które mają wspólne cechy, „Sekretne zapiski...” niepostrzeżenie zmieniają się w chwilami nudnawy, chwilami przeładowany informacjami tekst. Tylko od czasu do czasu dowiadujemy się, że autorka miała alternatywne intrygi do niektórych książek, w większości jednak informacje dotyczą kolejnych zmian nazwisk, mnóstwa pomysłów na opowiadania i dopracowywania zalążków pomysłów. Pietyzm z jakim Agatha Christie traktowała swą pracę i mnogość zamysłów świadczą zaiste o jej wielkiej wyobraźni. Czytając niektóre z nich, można sobie przypomnieć opowiadania, w których przybrały ostateczny kształt. Aczkolwiek mnóstwo nazwisk, imion i zmian przyprawiają o zawrót głowy i zagubienie.

Największą atrakcją „Sekretnych zapisków...” są dwa niepublikowane wcześniej opowiadania. Curran również w tym wypadku przedstawia genezę ich powstania. „Pojmanie Cerbera” czyli dwunasta praca Herkulesa ma zupełnie inną intrygę. I chyba dobrze się stało, że opowiadanie to nie weszło do tomu „Dwunastu prac Herkulesa”, bowiem wydaje się zbyt idealistyczne i zbyt fantastyczne. Bardziej przypomina pobożne życzenia autorki niż intrygę z klasą, do jakiej przyzwyczaiła swych czytelników.

Z kolei „Wypadek z piłką psa” jest skróconą i wcześniejszą wersją „Niemego światka”. I to jest Christie, jaką znam i jaką chcę pamiętać.

Moja ocena: 4

Jesús Callejo „Historia czarów i czarownic”

Jesús Callejo, Historia czarów i czarownic, Bellona, Warszawa 2011, 280 s.

Sensacyjna monografia przedstawiająca dzieje czarów, czarownic, czarowników i czarnoksięstwa, a także legend związanych z czarami i walką z diabłem od czasów najdawniejszych, aż po współczesne.

Magia jest jedną z cech charakterystycznych homo sapiens i ukształtowała się już w czasach prehistorycznych. Odgrywała ogromną rolę w starożytności, jeszcze większą w świecie islamu. Średniowieczna Europa zapisała okrutną kartę w historii czarnoksięstwa poprzez stosy, na których nieszczęsne kobiety czarownice płonęły aż do XVIII stulecia. Nawet nasze zdawałoby się racjonalne czasy nie są wolne od przesądów i zabobonów związanych z czarami

Zaczęło się od przedmowy. Nie spodobała mi się. Kadzenie sobie nawzajem nie jest najlepszą reklamą ani dla autora książki, ani dla autora wstępu. Zachwyceni sobą nawzajem często zapominają o czytelniku, który już zachwycony książką być nie musi.

Czego się spodziewałam po monografii Jesúsa Callejo? Rzetelnego opisu tego, jak magia się narodziła, jak narodził się mit czarownic, jak to było z ich więzieniem i paleniem na stosie.

I niby to w „Historii czarów i czarownic” jest, ale gdzieś wciśnięte mimochodem między rozważania różnic między czarostwem i czarodziejstwem. Do znudzenia tłumaczy, że czarostwo było herezją przypisaną czarownicom przez Kościół katolicki. Natomiast magia i czarodziejstwo istniało przed narodzinami religii i nie miało nic wspólnego z kultem Szatana. Przez kilkadziesiąt stron Callejo wałkuje te definicje na wszelkie strony, do znudzenia.

Dopiero potem pisze nieco o ich atrybutach, sabatach, wyjaśnia jakim cudem wydawało się im, że latały. Ale właśnie ta część książki potraktowana jest po macoszemu, autor przedstawia ogólny zarys, nie wspomina o czarownic z imienia, nie przybliża żadnej sylwetki.

Potem w końcu pisze o prześladowaniu czarownic. Prześladowaniu za czarostwo i opierając się na najnowszych danych z Biblioteki Watykańskiej dowodzi, że inkwizycja była najłagodniejsza dla czarownic w Hiszpanii, najgorzej zaś miały się na terenie Niemiec. Polska i Litwa również przodowały w auto-da-fé (to tyle jeśli chodzi o „państwo bez stosów”).  

Ogółem czuję niedosyt, wielki niedosyt i zmarnowana okazja. I chociaż widać, że Callejo zna się na rzeczy i wie, o czym pisze, to jednak zbyt mało przekazał wiadomości, zbyt powierzchownie potraktował temat.

Moja ocena: 3

Steven Runciman „Dzieje wypraw krzyżowych”

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 1, Pierwsza krucjata i założenie Królestwa Jerozolimskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, 375 s.

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 2, Królestwo Jerozolimskie i frankijski Wschód 1100-1189, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, 518 s.

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 3, Królestwo Akki i późniejsze krucjaty, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, 564 s.

W trzytomowym dziele „Dzieje wypraw krzyżowych” omówiona została nie tylko geneza i historia wypraw krzyżowych, ale również dzieje państw frankijskich na Wschodzie. Autor, znakomity brytyjski mediewista i bizantyista, zadziwia erudycją i mnogością szczegółów, zachwyca pięknem i klarownością języka jak w każdej jego książce tu również ożywają ludzie, słychać szczęk oręża i ściszone głosy uczestników tajnych rozmów. Książka zawiera szczegółowe indeksy oraz tablice genealogiczne.

Steven Runciman miał nie tylko wielką wiedzę, ale też i dar jej przekazywania w sposób interesujący. Trzytomowe „Dzieje wypraw krzyżowych” to monografia obszerna, przez która przewijają się dziesiątki osób: rycerzy, duchownych, świętych, kobiet, władców chrześcijańskich i islamskich. Przez ponad tysiąc dwieście stron ciągnie korowód imion i nazwisk, które brzmią znajomo i takich, których przeczytanie nawet, jest wyczynem. A wszystko to składa się na historię podboju Ziemi Świętej, powstanie Królestwa Jerozolimskiego, późniejsze cięgi, jakie zbierali Frankowie na Bliskim Wschodzie, pomniejszenie ziem, nad którymi panowali do Królestwa Akki i wreszcie utrata tej ostatniej.

Trudność w czytaniu „Dziejów wypraw krzyżowych” nie tkwi w ich obszerności. Raczej w zagadnieniach, jakie wybrał Steven Runciman. Runciman skupił się bowiem przede wszystkim na drobiazgowym opisywaniu każdej kampanii wojennej, każdej potyczki, która miała miejsce w okresie krucjat, a było ich mnóstwo, bowiem Królestwo Jerozolimskie i okoliczne chrześcijańskie księstewka były tworami niestabilnymi i granice ich wciąż ulegały zmianom. Dowiadujemy się kto kogo napadł, w jaki sposób i dlaczego. A za tym idą nazwiska, owe dziesiątki nazwisk i chwilami człowiek się po prostu gubi. Tym bardziej że panowała moda na pewne imiona (a podobno jest to zjawisko nowe!) i samych Rajmundów mamy dziewięciu, Baldwinów – jedenastu, a Gotfrydów – trzynastu. Prawie wszyscy są ze sobą wiecznie skłóceni, sojusze zmieniają się, władcy trafiają do długoletnich niewoli, panuje ogólny rozgardiasz. Jedyną stałą w tym tyglu zmiennych jest niechęć templariuszy do szpitalników i nawzajem. Runciman wykonał tytaniczną pracę już tym, że ogarnął ten żywioł ludzki, tych rycerzy pragnących sławy, władzy i ziem, o różnych sympatiach i antypatiach. Sprzyjały nawiązywaniu stosunków okresy, kiedy nie walczono. Niech przykładem będzie zima 1189 roku kiedy dwie armie: chrześcijańska i islamska stały naprzeciwko siebie, żadna zaś nie porwała się na podjęcie poważniejszych akcji zbrojnych. Wspólnie spędzony okres sprzyjał porozumieniu i wzajemnemu poznaniu.

Celne, nie pozbawione ironii są opinie Runcimana o postaciach, które zwykle uznajemy za nieskazitelne. Ryszarda Lwie Serce podsumował tak, jednym zdaniem: „Był złym synem, złym mężem i złym królem, ale dzielnym i znakomitym rycerzem.”

Zwykliśmy kojarzyć z okrucieństwem raczej muzułmanów niźli chrześcijan. Jednakże do największych masakr doprowadzili właśnie krzyżowcy. Zdobywając Aleksandrię w 1365 roku, sprawili, że miasto spłynęło krwią i było tej posoki o wiele więcej niż w Jerozolimie 1099 roku czy Konstantynopolu roku 1204, kiedy również krzyżowcy znaczyli swą drogę mieczem i trupami. Chrześcijanie łupili nie tylko wrogów, zabijali i siekli każdego, kto stanął im na drodze. Niszcząc Aleksandrię, gdzieś mieli sojusze i kilkaset lat świętych wojen. Nie wynieśli z przeszłości nie tylko humanitaryzmu, ale również nie potrafili wyciągnąć nauk z przegranych lub wygranych potyczek. Rycerze i władcy często starali się iść na miasta mało istotne strategicznie, acz znaczące dla wroga (vide: Damaszek). Po czwartej wyprawie krzyżowej, skierowanej nie przeciwko niewiernym, ale przeciwko chrześcijanom wschodnim, zaczęła się dewaluacja terminu „krucjata”.

Runciman doprowadza swą opowieść do chwili upadku Konstantynopola. Ostatnie pięćdziesiąt lat przed upadkiem Cesarstwa Bizantyjskiego traktuje skrótowo, bowiem tematowi poświęcona jest odrębna monografia Runcimana: „Upadek Konstantynopola 1453”.

Lektura „Dziejów...” to nie tylko historyczne bitwy, zbożne cele i wielce rycerze. To również monografia gęsta od zakrzepłej krwi, przelanej w imię religii, bezsensowne rzezie, które miały sławić krzyżowców czy muzułmanów. Chwilami męcząca od nadmiaru ruchów wojsk i ich przywódców, w większości zaś – fascynujący obraz Bliskiego Wschodu ostatnich wieków średniowiecza.

Polecam.

Moja ocena: 6