Ałbena Grabowska „Stulecie Winnych”

Ałbena Grabowska, Stulecie Winnych. Ci, którzy przeżyli, Zwierciadło, Warszawa 2014, 329 s. 
Ałbena Grabowska, Stulecie Winnych. Ci, którzy walczyli, Zwierciadło, Warszawa 2015, 296 s. 
Ałbena Grabowska, Stulecie Winnych. Ci, którzy wierzyli, Zwierciadło, Warszawa 2015, 325 s.

Opowieść o losach rodziny Winnych z podwarszawskiego Brwinowa rozgrywa się na tle dramatycznych wydarzeń XX wieku. Życiorysy nietuzinkowych bohaterów z tytułowego klanu, autorka umiejętnie splotła z losami autentycznych osób. Porywające emocje, zaskakujące losy, meandry polskiej historii - wszystko to czytelnik znajdzie w „Stuleciu Winnych”.

Nie sięgnęłabym po tę książkę, gdyby nie fakt, że pojawia się w niej Brwinów, który stał się moją przystanią dość nieoczekiwanie i chociaż różnie się w życiu toczy, mogę powiedzieć, że zawsze to jakaś zmiana i nie żałuję, że tak się stało. Kilka lat temu miałam etap biegania wszędzie z aparatem, wtedy też poznałam Brwinów bliżej. Niby nic ciekawego, ot, podwarszawska sypialnia. Ale polubiłam i miasteczko, i ludzi. Bardzo ładnie o Brwinowie pisze Grzegorz Przybysz, który od lat pracuje nad monografią miasta, jej fragmenty można znaleźć tutaj. Z pracy pana Przybysza korzystała i pani Grabowska, chociaż z różnym skutkiem. Bo wprawdzie przyznaję, że „Stulecie Winnych” czyta się przyjemnie, to Brwinowa w książce nie czuć. Nie wystarczy wymienić nazwy ulic, aby oddać atmosferę tchnącą z budynków czy nastroje między ludźmi. Osoby mieszkające tutaj, z którymi rozmawiałam o „Stuleciu Winnych” dość krytycznie podchodzą do powieści i wychodzi na to, że jestem jedną z nielicznych, którym się ta książka podobała. Powiem więcej: uważam ją za ciekawszą od innej trylogii o podobnym czasowym rozmachu – „Cukierni pod Amorem”.

W każdej części „Stulecia...” bohaterkami są kolejne bliźniaczki z rodziny Winnych. Pierwsza para rodzi się w przededniu I wojny światowej, druga – w dniu wybuchu II wojny, trzecia – w kilka miesięcy po grudniowych wydarzeniach w Gdańsku. Losy rodziny wpisane są w historyczne wydarzenia i trzeba przyznać, że autorka starała się nie tylko ukazać dramat tamtych lat, ale i chwile lepsze, szczęśliwsze. Bohaterowie nie tylko walczą i kochają, potrafią być również dowcipni. Właśnie ta równowaga pomiędzy dramatem a komedią życia usposobiła mnie do książki przychylnie. Bo ileż można pisać tylko o bohaterstwie, które, owszem jest ważne, ale ukazane na przestrzeni lat i chwil zwykłego życia staje się tym istotniejsze i wyraźniejsze. Chwilami saga zahacza o realizm magiczny, chwilami staje się powieścią gangsterską, chwilami zaś, za sprawą braku rzetelnej redakcji staje się piórnonsensem, bo: wybory prezydenckie były w 1990 roku, a nie w 1992; SLD powstał w 1999 roku, sześć lat wcześniej istniała SdRP, a o SLD nikt nie słyszał. Największym jednak kuriozum jest samoświadomość czterolatki z objawami anoreksji. Pomieszanie dat i wydarzeń w końcowej części trzeciego tomu to jawny dowód na to, w jakim pośpiechu powstawała ostatnia część i jak po macoszemu została opracowana. Skutecznie zmniejsza to przyjemność czytania i irytuje.

„Stulecie Winnych” nie jest jakąś wybitną powieścią, ale pomimo potknięć, nadaje się idealnie na podróż czy posiedzenie w ogródku. Zbliża się długi majowy weekend, a że książkę czyta się szybko, jest szansa na przeczytanie chociaż jednego tomu. Tak już na koniec – najlepsza, najbardziej dopracowana wydaje się druga część, gdzie losy Winnych opowiedziane są od II wojny światowej do wydarzeń z marca ’68 roku.

Moja ocena: 4

Paweł Smoleński „Oczy zasypane piaskiem”

Paweł Smoleński, Oczy zasypane piaskiem, Czarne, Wołowiec 2014, 262 s.

Temu reporterowi jeden konflikt i dwa kraje nie dają spokoju. Paweł Smoleński na nowo rusza w najbardziej zapalne tereny Palestyny i Izraela, w Jerozolimie, Gazie i wioskach na Zachodnim Brzegu niestrudzenie pyta, czy pokój jest wciąż możliwy. Patrzy na rosnący z każdym miesiącem mur separacyjny, czyta o kolejnych samobójczych zamachach, słucha o nienawiści. Próbuje zrozumieć, ale nikt nie ma złudzeń, że o jakiekolwiek porozumienie będzie bardzo trudno.

Smoleński próbuje uchodzić za eksperta od konfliktu palestyńsko-izraelskiego, kreuje się na osobę, która nie tylko rozumie ten konflikt, ale poprzez posługiwanie się językami hebrajskim i arabskim w stopniu komunikatywnym, potrafi również zgłębić problemy nurtujące tamten region.

Na próbach i czynieniu dobrego wrażenia się kończy. Bo wiedza Smoleńskiego jest żałośnie powierzchowna i fragmentaryczna. Przedstawiane fakty interpretuje on zgodnie ze stanem swojej (niepełnej) wiedzy i wyraża opinie na tematy, które zna pobieżnie, czyni to jednak z pewnością siebie osoby, która na temacie izraelskim zęby zjadła.

Tymczasem... myli on nie tylko osoby, o których się wypowiada, ale nawet nie do końca wie, gdzie szukać na ich temat wiadomości. Po szczegóły odsyłam do recenzji książki Smoleńskiego na Erec Israel, gdzie punkt po punkcie wytknięto dziennikarzowi „Gazety Wyborczej” najważniejsze błędy, a dodatkowo udowodniono jego naiwność. Oficjalna postawa Hamasu, ich twarze ukazywane światu, a ich słowa do własnego narodu różnią się niczym dzień i noc. To co po angielsku zostało potępione, po arabsku zyskało ich całkowitą aprobatę. „Tym” był zamach z marca 2011 r., w którym zginęła trójka dzieci. Smoleński, podobnie jak większość kosmopolitycznych dziennikarzy, chociaż twierdzą, że są nastawieni proizraelsko, nadal widzą w Palestyńczykach tylko i wyłącznie ofiary. Ewentualnie ofiary, które muszą się bronić. Jak zwykle zaś wszystkiemu winni są Żydzi.

Dziwią mnie zachwyty nad książką Smoleńskiego, dziwi bezrefleksyjne przyjmowanie wszystkich tych bzdur, które napisał i przyklaskiwanie, że pisze dobrze, szczerze i rzetelnie. Czy ta rzetelność przejawia się w przekręcaniu faktów? Czy może w ich dopisywaniu, kiedy wiedzy nie starcza?

Nie uważam się za osobę nastawioną proizraelsko. Ale ostatnie miesiące ukazały jak mało wiemy o muzułmanach. Europa postanowiła przyjąć imigrantów. Oni „odwdzięczyli się” Niemcom gwałtami i molestowaniem. Pochylając się nad Palestyńczykami, żałując ich i broniąc, popatrzcie sobie, ich obrońcy, na zdjęcia uśmiechniętego mordercy, który dumny był z tego, że zabił troje dzieci (ponownie mam na myśli zamach z marca 2011 r.).

Nie ma mowy o porozumieniu, skoro górę nad zdrowym rozsądkiem bierze najgorszy z możliwych fanatyzmów: religijny. Skoro oszołomy zdolne są zabijać z imieniem swego boga na ustach. I nie ważne czy to Bóg chrześcijański, czy starotestamentowy, czy muzułmański. I tutaj kończę, bo kwestia moich przekonań nie ma nic wspólnego z książką Smoleńskiego.

Moja ocena: 0.5

Richard Dawkins „Magia rzeczywistości”

Richard Dawkins, Magia rzeczywistości, CiS, Stare Groszki 2012, 271 s.

Do tej pory Dawkins swoje książki – nawet te popularnonaukowe – kierował do dorosłych czytelników. Magia rzeczywistości to w jego dorobku coś zupełnie nowego, po raz pierwszy bowiem autor „Samolubnego genu” i „Boga urojonego” zwraca się do młodego czytelnika, którego z całą mocą swego talentu pragnie przekonać do najwspanialszej magii, magii natury, a więc magii rzeczywistości właśnie, oraz do najwspanialszego osiągnięcia człowieka, z którym żadne cudy, mitologie i religie nie mogą się równać: do NAUKI i naukowego wyjaśniania świata.

Kolejna bardzo dobra książka przeczytana w tym roku. Polecona mi przez M. dla mojej starszej córki, okazała się również świetną lekturą dla mnie. Richard Dawkins tym razem nie przedstawia swych racji odnośnie nieistnienia Boga, skupia się natomiast na pięknie otaczającego nas świata przy okazji tłumacząc jego zawiłości. I muszę przyznać, robi to fantastycznie. Wszystkie te rzeczy, które pozostawały dla mnie czarną magią na lekcjach fizyki, teraz objawiły się jako kwestie zrozumiałe.

W podobnie precyzyjny i logiczny sposób tłumaczy teorię ewolucji, przybliża wiadomości o gwiazdach, galaktykach i porach roku, odnosi się do kwestii początku naszej planety i tego, jak powstają „cuda”, o których z takim przejęciem opowiadają ludzie. Nikogo nie osądza, nikogo nie wyśmiewa, ale rzeczowo wyjaśnia racjonalność naszego świata.

Nie powiedziałabym, że jest to typowa książka dla dzieci, ale sądzę, że dla młodzieży gimnazjalnej powinna to być lektura przyjemna i zajmująca, a i człowiek dorosły może wiele z niej wynieść. Dodać do tego trzeba świetne ilustracje Dave’a McKeana uzupełniające słowa Dawkinsa. Czytać o teorii ewolucji, a zobaczyć przy okazji naszych praprapraprzodków – to zasadnicza różnica i przy okazji zadanie kłamu słowom, że człowiek wywodzi się od małpy, bo tak na dobrą sprawę, wszyscy wywodzimy się od bardzo prostych organizmów.

Książkę wypożyczyłam, ale już wiem, że „Magię rzeczywistości” będę musiała kupić. Teraz przyda się starszej córce, a za kilka lat dzięki niej łatwiej mi przyjdzie wytłumaczyć młodszej, dlaczego żadne mity i opowieści nie dorównują magii Natury.

Polecam. Moja ocena: 6

Prababcia: http://www.cis.pl/index.php?p=1_16_Magia-rzeczywisto-ci

Flint Whitlock „Bestie z Buchenwaldu”

Flint Whitlock, Bestie z Buchenwaldu. Karl i Ilse Kochowie najgłośniejszy proces o zbrodnie wojenne XX wieku, Replika, Zakrzewo 2014, 366.

Historia Karla i Ilse Kochów, pary nazistów, która rządziła obozem Buchenwald twardą ręką od 1937 do 1941 roku. Rządy terroru, które obejmowały bicie, tortury i zabijanie niewinnych więźniów, by ich wytatuowane skóry mogły zdobić abażury i inne osobiste przedmioty, zakończyły się egzekucją Karla, a dla Ilse najgłośniejszym procesem o zbrodnie wojenne XX wieku. W dziesiątki lat po tragediach nazistowskich obozów koncentracyjnych i obozów śmierci, ludzie wciąż zadają te same pytania: Jak to się mogło stać? Jak na pozór kulturalne i cywilizowane społeczeństwo mogło dokonać aktów tak niewyobrażalnej przemocy, która miała miejsce w tych obozach? Jakie bestie mogły być za to odpowiedzialne?

Nie do końca ufam domorosłym historykom. Flint Whitlock z wykształcenia jest grafikiem, historią II wojny światowej zainteresował się dzięki ojcu. O Buchenwaldzie napisał trzy książki: „Bestie z Buchenwaldu”, „Ocalałem z Buchenwaldu” i „Buchenwald: Hell o a Hilltop”.

Monografia Whitlocka jest dobra jako punkt wyjściowy do dalszych poszukiwań. Dość dobrze, choć powierzchownie opisane są kulisy II wojny światowej oraz powstanie i działanie weimarskiego obozu koncentracyjnego. Okolica kiedyś kojarzona z najbardziej znanym niemieckim poetą – Goethem – od 1937 roku stała się miejscem śmieci tysięcy przeciwników Hitlera. Przede wszystkim jednak Whitlock skupia się na osobie pierwszego komendanta obozu – Karlowi-Ottonowi Kochowi i jego żonie – Ilse Koch, z powodu swego okrucieństwa, zwanej „Wiedźmą z Buchenwaldu”.

Korupcja, morderstwa, bestialskie traktowanie więźniów były na porządku dziennym w obozach koncentracyjnych. Zło, które się wówczas ujawniło w Niemcach, do dziś pozostaje przykładem tego, jak bardzo nie znamy naszych sąsiadów. Ludzie nie wierzyli, że ten „mądry i światły naród” stać na tak nieludzkie zachowanie, zaślepienie słowami jednego austriackiego wariata, który zmienił oblicze historii XX wieku. Karl Koch był do tego tak pazerny, że zwróciło to uwagę jego przełożonych, którzy choć sami kradli na potęgę, nie lubili być oszukiwani i okradani. Za przywłaszczenie sobie kilkuset tysięcy marek został postawiony pod ścianą (a nie powieszony, jak pisze „dziennikarz” Łuszczyna snując odautorską wersję biografii Kochów). Ilse Koch udało się wówczas wybronić, została aresztowana i osądzona dopiero przez Amerykanów. Do historii przeszła jako osoba otaczająca się przedmiotami z wytatuowanej ludzkiej skóry. Nigdy jej tego nie udowodniono, zaprzeczała słowom więźniów, zaprzeczała zresztą większości rzeczy, o które ją oskarżano. A było tego dużo, bo Ilse Koch nie bez powodu została nazwana „wiedźmą”. Whitlock nie epatuje jednak makabrą (w tym jest dobry „dziennikarz” Łuszczyna piszący o całej manufakturze wyrobów z ludzkiej skóry), przedstawia fakty, relacjonuje przebieg procesu, przytacza rozmowy z ocalałymi, pisze o reakcjach Amerykanów, o reakcjach Niemców mieszkających tak blisko obozów koncentracyjnych.

Czytając „Bestie z Buchenwaldu” zastanowiła mnie jedna sprawa: postawa generała Luciusa Clay’a, który pomimo zaznajomienia się z działalnością i postępowaniem Ilse Koch, ułaskawił ją po dwóch latach więzienia. I do końca życia nie miał sobie nic do zarzucenia z tego powodu. Czyżby sądził, że wszystkie zeznania były kłamliwe i stanowiły odwet za pobyt w obozie? Od czasów wojny minęło kilkadziesiąt lat, świadków tamtych wydarzeń jest coraz mniej, pozostają w większości świadectwa pisane, często dopiero po latach. A przecież większość procesów zbrodniarzy odbyła się dość szybko. Ludzie pamiętali niedawne przeżycia i nie mieli powodu, aby konfabulować i uatrakcyjniać to, co przeżyli. A jednak nie dano im wiary wówczas, a i do tej pory wciąż trafiają się sceptycy wątpiący w niemieckie obozy koncentracyjne.

Podsumowując, książka Flinta Whitlocka jest napisana dobrze. Autor jest rzeczowy i dość dokładny. Nie wyraża naiwnych, subiektywnych opinii wiedząc, że i bez jego osądu ludzie pokroju Ilse Koch byli ludźmi tylko z nazwy.

Moja ocena: 4.5

Amy Chua „Bojowa pieśń tygrysicy”

Amy Chua, Bojowa pieśń tygrysicy, Prószyński i S-ka, Warszawa 2011, 280 s.

Marzeniem każdego dobrego rodzica jest zapewnić dziecku „udany start”. Jak się okazuje, można robić to na różne sposoby. Amy Chua wyróżnia dwie metody, zachodnią i chińską, której sama jest wyznawczynią i w myśl której wychowała swoje dwie córki. „Bojowa pieśń tygrysicy” to fascynujący, pełen humoru i lekkości zapis codziennych zmagań matki wymagającej, lecz kochającej bez reszty. Bez względu na skrajną – z punktu widzenia „zachodniego” czytelnika – postawę autorki, niejeden rodzic zweryfikuje swoje metody wychowawcze. I być może zarumieni się ze wstydu.

Szczerze mówiąc, gdybym mogła zacząć wychowanie swoich córek od początku, to kto wie, czy nie zainspirowałabym się przynajmniej niektórymi pomysłami Amy Chua. Owszem, ta kobieta wymaga (aż za) wiele od swoich córek, ale i z siebie daje wszystko.

W „Bojowej pieśni tygrysicy” opisuje siebie jako „chińską matkę”, która „wychodzi z założenia, że (1) naukę stawiamy na pierwszym miejscu; (2) szóstka minus to zły stopień; (3) dziecko ma wyprzedzać resztę klasy w matematyce o dwa lata; (4) nie należy chwalić dzieci publicznie; (5) jeśli dziecko kiedykolwiek poróżni się z nauczycielem lub instruktorem, zawsze stajemy po stronie nauczyciela lub instruktora; (6) dzieci mogą uczestniczyć jedynie w zajęciach, w których jest szansa na zdobycie medalu, (7) złotego, oczywiście.”[1] Przeczytałam ten fragment swojej starszej córce i nastąpiła typowa (zachodnia?) reakcja, że uważam ją za gorszą, że powinnam sobie zmienić dziecko, że mogę tak wychowywać młodszą etc. A przecież, chociaż nie zgadzam się z Chua, że szóstka minus to zły stopień, to jednak byłoby miło, gdyby te szóstki pojawiały się w dzienniku przy nazwisku mojej córki.

Chua jest kobietą zdeterminowaną, chwilami despotyczną. Z jednej strony pisze, że nie chce robić z dzieci chińskich zombie, z drugiej – sama wybiera im hobby i w chwili, kiedy dochodzi do buntu, nie odpuszcza. Odwrotnie – zwiększa stopień trudności. Ale czy ktoś zauważył, jak bardzo i sama matka przykłada się do tego, żeby córki ćwiczyły poprawnie? Jest taki fragment w książce, gdzie Chua cytuje swoje uwagi odnośnie tego, jak córka powinna grać dany utwór. Czy rodzice posyłający swe dzieci na lekcje fortepianu, skrzypiec interesują się tym, co ich pociechy ćwiczą? Czy starają się wskazać im słabsze punkty, które należy poprawić? Śmiem wątpić. W towarzystwie chwalą się umiejętnościami latorośli, sami jednak nie współtworzą ich sukcesu.

Tak sobie myślę, że „Bojową pieśń tygrysicy” powinny czytać sobie kobiety w ciąży jako lekturę poglądową, jak można wspomóc rozwój dziecka. I ile z siebie trzeba dać, aby to dziecko wyprawić w świat z jak najprzydatniejszym bagażem umiejętności. Kiedyś myślałam, że jestem matką wymagającą, bo uczyłam starszą córkę czytania, kiedy miała pięć lat. Potem się okazało, że znajomy uczył swego syna już w wieku lat dwóch. Ale i tak to wszystko pikuś przy determinacji Chua. „W przedszkolu [Sophia] nie miała sobie równych, zwłaszcza w matematyce. Podczas gdy inne dzieci uczyły się liczyć do dziesięciu w twórczy, amerykański sposób - za pomocą patyczków, koralików i liczydeł – nauczyłam Sophię dodawania, odejmowania, mnożenia, dzielenia, ułamków i dziesiętnych na nudną, chińską modłę.”[2] Taaak... A ja chciałbym dodać, że moja pięciolatka nie jest w przedszkolu uczona nawet liczenia do dziesięciu, nie mówiąc już o literach i alfabecie.

Ja nie twierdzę, że Amy Chua ma we wszystkim rację i wszystko wie najlepiej, ale gdyby rodzice (w tym ja) przykładali więcej uwagi do edukacji już od najmłodszych lat, to może nie byłoby takiego psioczenia, że inni są lepsi, zdobywają lepsze miejsca pracy, osiągają więcej? Bo my zbytnio zgnuśnieliśmy. Kiedyś nie do pomyślenia było, żeby dziecko trzyletnie nosiło pieluchę, teraz widok ten staje się coraz częstszy. Tak jest wygodniej niż ruszyć się i przyuczyć malucha do nocnika. Pewnie, że są wyjątki, ale nikną one w powodzi tego, że najczęściej najpierw cieszymy się na dziecko, a potem sadzamy je przed telewizorem, żeby nie przeszkadzało. Albo obarczamy nadmierną ilością obowiązków, aby tylko nie siedziało w domu i... też nie przeszkadzało.

I wyszła mi z recenzja wielka smuta o kondycji dzieci dzisiejszych. A chciałam tylko napisać, że Chua pisze nie tylko o swoich sukcesach wychowawczych, ale i nie wzdraga się wspominać swoich porażek. Bo chociaż starsza córka wydaje się bardziej ugodowa, to młodsza jest równie harda jak matka. I również potrafi postawić na swoim. Jednakże największą „porażką” okazały się psy – samojedy, które okazały się odporne na wszelkie bardziej skomplikowane formy tresury.

Od blisko dwóch dekad pojawiają się autobiografie „zwykłych ludzi”, jednak w przytłaczającej większości są to wspomnienia związane z bólem, patologią, depresją. Wspomnienia Amy Chua są natomiast zapisem dobrze sytuowanej rodziny, w której egzekwowany jest chiński model wychowania. I można się z nim zgadzać lub nie, ale jedno przyznać trzeba: nie wydaje się, by ta rodzina była nieszczęśliwa. W styczniu tego roku córki Amy Chua wypowiedziały się o swoim dzieciństwie. Obie przyznały, że było szczęśliwe, przy czym starsza bardziej bała się zawieść ojca, a młodsza uznała, że owszem, bywało trudno. Obie studiują, a na zdjęciach nie widać, żeby ich uśmiechy były wymuszone. Może więc coś w tym chińskim wychowaniu jest?

Moja ocena: 4.5

---

[1] A. Chua, Bojowa pieśń tygrysicy, Prószyński i S-ka, Warszawa 2011, s. 14.

[2] Ibidem, s. 16-17.

Źródło zdjęcia: https://thedianerehmshow.org/shows/2011-01-12/amy-chua-battle-hymn-tiger-mother

Michał Bułhakow „Mistrz i Małgorzata”

Michał Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990, 522 s. + LXXXVIII s.

„Mistrz i Małgorzata” – jak wiele genialnych utworów - wymyka się jednoznacznemu opisowi, prowokując mnogość interpretacji. Ta powieść szkatułkowa, z mnóstwem odniesień do literatury światowej, wciąż zadziwia bogactwem tematyki. Znaleźć w niej można rozważania na temat kondycji sztuki, echa nieustannego konfliktu twórcy z otoczeniem, klasyczny filozoficzny motyw walki dobra ze złem, ale również ciętą satyrę oraz ironiczne aluzje do ocierającej się wielokrotnie o absurd radzieckiej rzeczywistości lat trzydziestych. A także - rzecz jasna - cudowny wątek miłosny tytułowych Mistrza i Małgorzaty, który dla wielu czytelników jest jedną z największych zalet tej książki.

Pierwsza przeczytana w 2016 roku książka. Powtórka z lektury, czyli moje osobiste postanowienie, coby wrócić do ulubionych książek i sprawdzić, czy czas nie zweryfikował ich negatywnie.
Napisano o „Mistrzu i Małgorzacie” tomy całe. Jak w przypadku Mannowskiego „Wybrańca” nie będę się tutaj zastanawiać nad podtekstami powieści, mitami, tradycjami i diabłem, nie podejmuję się pisać o roli tej powieści w życiu pisarza ani symboli przewijających się przez utwór. Zrobiłabym to o wiele gorzej niż specjaliści od Bułhakowa. Niniejszych kilka akapitów tyczyć się będzie moich osobistych odczuć.

Wróciłam do „Mistrza i Małgorzaty” po 24 latach. I wówczas, i teraz był to ten sam egzemplarz Bułhakowa wydanego w ramach serii „Biblioteki Narodowej” Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Przez lata strony pożółkły, okładka się podniszczyła, ja przestałam być beztroską siksą po maturze. Z upływem czasu treść się coraz bardziej zacierała w pamięci, pozostawało tylko wrażenie świetnej lektury i dobrze spędzonego czasu.

Wróciłam do „Mistrza i Małgorzaty” przypadkiem. Szukałam hebrajskiej wersji imienia Judasza Iskarioty będąc w trakcie czytania „Judasza” Amosa Oza. Bułhakow podał wersję zaczerpniętą od Ernesta Renana, Juda z Kiriatu [1]. Mogłam wrócić do Oza, ale skoro już miałam Bułhakowa w ręku...

Zauroczył mnie Bułhakow jeszcze bardziej niż kiedyś. I chociaż widać niedociągnięcia i niekonsekwencje w warstwie czasowej (pisarz to odwołuje się do wydarzeń z połowy lat trzydziestych, to wraca znowu do epoki NEP-u), czyta się „Mistrza i Małgorzatę” z wielką przyjemnością. Nadal!

Przede wszystkim Związek Radziecki lat dwudziestych i trzydziestych ubiegłego wieku, to jest coś, co lubię najbardziej. Bułhakow starannie naszkicował miejsca, w których dzieje się akcja (które przypisy precyzują dodatkowo), jego Moskwa tętni życiem, kombinatorstwem, miłostkami. Precyzyjnie wskazał, gdzie rzecz się dzieje, nie nudząc przy tym. A przypisy Grzegorza Przybindy ułatwiają czytanie, miło jest, nie ruszając się z fotela czy łóżka, dowiedzieć się, że pierwowzorem domu Gribojedowa jest dom Hercena, gdzie obecnie mieści się Instytut Literacki im. Gorkiego, teatr „Variétés” to budynek, w którym na początku lat dwudziestych mieścił się cyrk, potem music-hall, a w końcu Teatr Satyry; dom przy Sadowej 302 A to w istocie dom nr 10, gdzie pisarz mieszkał w pierwszej połowie lat dwudziestych. I tu małe wtrącenie, w oryginale adres domu to Sadowa 302-bis [2] (bis to po ukraińsku bies, czart), nie wiedzieć czemu Irena Lewandowska i Waldemar Dąbrowski pozbyli się czarta na rzecz litery, a w innym miejscu zdecydowali się poprawiać Bułhakowa zamieniając świeczniki na szabaśniki [3] i narzutę na kekryfalos [4] (oba „ulepszenia” dotyczą rozdziału „Złożenie do grobu”) bądź anachronicznie przetłumaczyli bakkurim jako chleb świętojański [5] (chodziło o pierwsze płody ziemi), chociaż w dniu kaźni Jeszui nikt jeszcze o świętym Janie nie słyszał (też „Złożenie do grobu”).

Czuć w tekście felietonistyczną przeszłość pisarza. Nakreślone oszczędnie acz wyraźnie postaci Lichodiejewa, Bosego, Mogarycza, barona Meigela, gdzie w kilku zdaniach Bułhakow obnaża ich słabości, mniejsze i większe grzeszki, w jednej ze scen zaś rozprawia się z nielubianym krytykiem w iście demoniczny sposób. Życie codzienne przeplatają akcenty nadprzyrodzone, ale nie gubi się w tym człowieka, którego pisarz portretuje celnie przy użyciu niewielu słów. Nawet postaci epizodyczne: goła obywatelka, lila cudzoziemiec są zarysowane mistrzowsko. Moskwa Bułhakowa tętni życiem, pragnieniem miłości, lepszych ubrań, lepszego jedzenia, większymi i mniejszymi świństewkami. Chyba w żadnej wcześniejszej książce, Bułhakow nie dopracował tak zarówno realiów, jak i bohaterów.

A o bohaterach mówiąc, po lekturze dzienników Bułhakowów, trudno mi było nie widzieć w Małgorzacie – silnej, oddanej – Jeleny Siergiejewnej, a w Mistrzu – umęczonym życiem i przeciwnościami – Michaiła Afansjewicza. Ta ich miłość, to oddanie zupełne, jest tak na wskroś rosyjskie, tak jednocześnie literackie, że moim zdaniem stanowi najsłabszy wątek powieści. Ale ja po prostu już za stara jestem, żeby wierzyć w miłość idealną.

I kończąc już ten przydługi wywód, wspomnę jeszcze o diabłach, bo to przecież w zamyśle powieść o nich miała być. Świta Wolanda zasłynęła z niewybrednych żartów, które długo jeszcze odbijały się moskwianom czkawką, byli to dowcipnisie chwilami niewybredni, to znów finezyjni, karykatury dziwaczne, które dopiero podczas wędrówki ostatniej przybrały swą rzeczywistą postać, gdzie zniknęli kraciasty Korowiow, gruby Behemot i zezowaty Azazello, a pojawiły się postaci dostojne, którym wcale do śmiechu nie było. Bułhakowowskie diabły ukazane zostały nietypowo jak na owe czasy, i chociaż minęło tyle lat, nadal stanowią o wyjątkowości powieści, bo bez nich byłaby to tylko kolejna ckliwa opowieść o miłości. Albo smutna opowieść o radzieckiej rzeczywistości. Albo opowieść o zaszczutym pisarzu.

Moja ocena: 6

W wydaniu Ossolineum znaleźć można dodatkowo rysunki Nadii Ruszewej. Przedstawiam kilka z nich, których w książce nie ma. Wszystkie zostały wzięte stąd. Zaiste dziewczyna miała talent i szkoda, że zmarła tak młodo, mając zaledwie siedemnaście lat.

---

[1] M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata, Ossolineum, Wrocław – Warszawa – Kraków 1990, s. 42.

[2] Ibidem, s. 127.

[3] Ibidem, s. 412.

[4] Ibidem, s. 413.

[5] Ibidem, s. 433.

Thomas Mann „Wybraniec”

Thomas Mann, Wybraniec, Czytelnik, Warszawa 1974, 370 s.

Temat do tej powieści autor zaczerpnął ze średniowiecznego eposu o świętym grzeszniku, zrodzonym z kazirodczego związku i po wielu latach pokutniczego życia powołanym na tron papieski.

Sięgnęłam po „Wybrańca” w ciemno. Wystarczyło mi, że primo: jest to powieść Tomasza Manna, secundo: ukazała się w serii Nike Czytelnika, która do tej pory może raz mnie zawiodła.

„Wybraniec” w niczym nie przypomina innych utworów Niemca, nie jest to powieść osadzona we współczesności, nie jest też historyczna sensu stricto, nie jest to nawet opowieść obyczajowa. No to co to w końcu jest? Ano, moim skromnym zdaniem, jest to zabawa z konwencją. Mając ponad siedemdziesiąt lat, Nagrodę Nobla i uznanie za „Czarodziejską górę”, Tomasz Mann już właściwie nic nie musiał. Ani pisać, ani udowadniać swego talentu. Mógł za to realizować nawet najbardziej dziwne zamierzenia literackie, na przykład uwspółcześnić przekaz hagiograficznej opowieści o świętym grzeszniku, papieżu Grzegorzu.

Bardzo dobre i bardzo fachowe teksty o „Wybrańcu” można znaleźć tutaj i tutaj. Moja opinia jest absolutnie subiektywna i daleka od zagłębiania się w teoretyczne rozważania: stylizacja, parodia, strukturalizacja i wszelkie definicje pozostawiam filologom. Czytam powieści dla przyjemności, analizować mogę zaś tylko krótki wycinek z dziejów historycznych (pierwszych kilkadziesiąt lat XX wieku), bo tak się stało, że akurat tym się interesuję i nieco już sobie to i owo poskładałam do kupy, ale popełniłabym nadużycie twierdząc, że się na tym znam. Za dużo jest samozwańczych znawców, wolę więc pisać w oparciu o najprostszy podział: podobało się lub nie.

A „Wybraniec” Manna spodobał mi się bardzo. Dopracowana jest ta opowieść w każdym szczególe a język – piękny. „Wybraniec” to przykład powieści z prawdziwego zdarzenia, gdzie wszystko do siebie pasuje, dialogi nie się błahe, postaci zaś do bólu papierowe. Co najważniejsze, chociaż temat pozornie wydaje się nudnawy; ot, żywot grzesznika, opisany chociażby w „Gesta Romanorum” i po co sięgać do Manna, skoro opowieść numer 81: „Dzieje żywota rycerza Grzegorza” jest znacznie krócej opisana, to „Wybraniec” jest przede wszystkim doskonałą rozrywką. Jeśli ktoś lubi powieści historyczne, nie powinien się rozczarować. Bo chociaż „Wybraniec” nie ma określonych ram czasowych, są tylko przesłanki, że rzecz działa się w mrokach średniowiecza, to jednak znajdziemy w nim i dzielnych rycerzy, i wielkie namiętności, i równie wielkie pragnienie władzy czy chwały. Przy całym swym kunszcie, opowieść nie jest pompatyczna, czasem rozbawi, to znów wzbudzi niedowierzanie, a przede wszystkim udowadnia, że zakazanych namiętności nie wymyślono wraz z powstaniem Harlequinów. Po prawdzie, to wszystkie produkty wydawnictwa Harlequin są w porównaniu z „Wybrańcem” niesamowicie grzeczne i... nudne.

Moja ocena: 6

doroczne majowe zakupy

Wcześniej już pisałam, że chcę zdążyć z uporaniem się z zaległymi recenzjami przed majowym nawałem pracy. Prawie mi się udało. Zostało do opisania pięć książek. I pewnie w weekend popełnię recenzję lub dwie.

Praca ma to do siebie, że nie tylko odciąga od czytania, ale daje wymierne korzyści w postaci ekwiwalentu pieniężnego. Raz do roku robię sobie prezent i kupuję książki, które chcę przeczytać, a których w bibliotece nie ma lub są właściwie nieosiągalne.

W tym roku padło na Mariusza Szczygła i jego „Niedzielę, która zdarzyła się w środę” (przez ubiegłe miesiące uległam urokowi prozy redaktora Szczygła i tym sposobem „Niedziela...” trafiła do mnie). Kate Atkinson znałam z wcześniejszej twórczości i chociaż rzadko kieruję się „achami” i „ochami” krytyków, „Jej wszystkie życia” mnie zaintrygowała. Następny jest Jacek Hugo-Bader i jego „Dzienniki kołymskie” – czekałam na tę książkę od ponad pół roku. Pierwsze zdanie innej książki pana Hugo-Badera zadecydowało o kupnie „Dzienników”. I wreszcie „Przetrwałam” Evy Mozes Kor, recenzję przeczytałam u Książkówki. Tej książki prędko w naszej bibliotece nie będzie, niech zatem stoi u mnie. 

To tyle. Wracam do pracy :).

Joanna Siedlecka „Wypominki”

Joanna Siedlecka, Wypominki, ABC, Warszawa 1996, 281 s.

Zbiór wspomnień o wybitnych polskich twórcach, wśród których znaleźli się min.: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Witkacy, Ksawery Pruszyński, Władysław Broniewski, Bruno Schulz, Marian Hemar, Konstanty Jeleński, Stefan Kisielewski, Leopold Tyrmand, Ireneusz Iredyński. Książka zawiera nieznane dotąd listy, świadectwa, dokumenty, a także relacje osób najbliższych.

Teksty zawarte w „Wypominkach” Joanny Siedleckiej są nierówne. Niektóre lepsze, inne gorsze czy mniej dopracowane. Charakteryzują się też ckliwo-laurkowym stylem rodem z reportaży pisanych dla kobiecych pism. I trudno się dziwić, skoro pierwotnie drukowane były w „Pani” w połowie lat dziewięćdziesiątych. Wiele dobrego słyszałam o pisarstwie pani Siedleckiej, po „Wypominki” sięgnęłam więc bez wahania, ale już w trakcie czytania miałam mieszane uczucia.

Idealizowanie niektórych bohaterów było nieznośne. Wybranianie alkoholizmu Jana Himilsbacha („Szlif płyt na wieczny fart”) i jego, nie bójmy się tego słowa, menelstwa brzmiało wręcz obraźliwie. Może i narażę się wielbicielom „Rejsu”, ale nie potrafię podziwiać alkoholika i człowieka, który na własne życzenie staczał się na dno. I nie potrafię znaleźć dlań usprawiedliwienia. Ani romantyzmu w śmierci na melinie.

Z równie mieszanymi uczuciami czytałam materiały o Pruszyńskim („Dzieci Ksawerego”) i Kisielewskim („Ojciec”). Pierwszy, „książę reportażu”, zapomniany już dzisiaj raczej, nie jawi się jako człowiek dobry. Uwikłany w układy z nową władzą, playboy zazdrosny o twórczość żony, posunął się nawet do odebrania jej dzieci. Zginął w dziwnych okolicznościach, których pani Siedlecka bynajmniej nie wyjaśniła, lecz stylem wypowiedzi zapętliła jeszcze bardziej i tylko podsyciła sensacyjność śmierci Pruszyńskiego: wypadek samochodowy czy zamach? Laurka dla Kisielewskiego wypadła równie mało przekonująco. Miało być rodzinnie acz niecodziennie, wyszła karykatura, opowieść o złośliwym człowieku, dla którego szyderstwo i sarkazm stanowiły synonimy zainteresowania a nawet miłości.

Dobrze się czytało natomiast wspomnienie o córce Władysława Broniewskiego („Władek, Jaśka, Anka”). Zapisał się ten poeta w pamięci Polaków jako autor wierszy sławiących komunizm i Józia Słoneczko, a przecież pisał Broniewski i poezje niepolityczne. Jego córka najprawdopodobniej popełniła samobójstwo, a może to był zbieg okoliczności, pani Siedlecka znowu stąpa po ścieżkach przypuszczeń. Przeżył tę stratę Broniewski bardzo. Odzwierciedlają to jego wiersze, jak „W zachwycie i grozie” na przykład, zaczynający się tak:

„Moja córka, moja córka umarła!...
Jak sercu powiedzieć: nie płacz,
kiedy rozpacz serce przeżarła,
a to serce wyrwać i zdeptać.”

Mniej się nieszczęściem poety przejmowała jego trzecia żona Wanda, z opisu pani Siedleckiej harpia straszna, łasa na zaszczyty i honory. Tej prawdy o ludziach, brakuje w większości tekstów, ten o Broniewskim natomiast broni się sam. Jest niewymuszony, wyważony i co najciekawsze, zachęca do poznania „mniej czerwonej” strony etatowego poety Polski Ludowej. Ukazuje całą złożoność losów ludzkich, skrywanych za fasadą oficjalności.

Są też portrety ludzi prawie nieznanych, Teresy „Reny” Jeleńskiej („Kocik”), zapisanej w literaturze przekładem Orwellowskiego „Folwarku zwierzęcego” i jej syna Konstantego „Kocika” Jeleńskiego. Mnie osobiście będzie się kojarzyć z mentalnością „jaśniepańską” i ubolewaniem, że seks jest także i dla „ludu”, a to przecież tak cudowne, że powinno być tylko dla „państwa”! Po wojnie nie wróciła do Polski, bo ów „lud” wziął władzę w swoje ręce. Korespondowała z Jarosławem Iwaszkiewiczem, gdzie skarżyła się na samotność na obczyźnie. A skoro o korespondencji mowa – dobrze się czyta teksty o Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej („Nursik ty maleńki”) i Witkacym, chociaż w tym drugim przypadku pani Siedlecka rozprawia się ze swą przeciwniczką bezpardonowo przy pomocy słowa drukowanego. Anna Micińska w chwili powstawania „Mężowitasa” „opracowywała” listy twórcy od dwudziestu lat i data ich publikacji nadal była wówczas nieznana („Wypominki” wydane zostały w 1996 r., listy Witkiewicza wyszły dopiero parę lat temu, może to i dobrze, że pani Siedlecka nie orientowała się wówczas, jak długo jeszcze przyjdzie jej i innym miłośnikom autora „Tumora Mózgowicza” czekać na tę korespondencję).

Nieźle się czyta wspomnienia Barbary Hoff o Tyrmandzie czy opowieść o siostrach Lilpop („Aleja Róż – East End Avenue”), o siostrzenicy Brunona Schulza („Wujcio Brunio”) czy o Brunonie Jasieńskim („Wieczory są z nostalgii”). Widać zaangażowanie przy jednoczesnej pobieżności w ukazywaniu portretów ludzi, którzy zajmowali się szeroko pojętą sztuką. Zapewne wynikło to z pierwotnej koncepcji pisania dla kobiecego pisma, gdzie tekst powinien być atrakcyjny, krótki i chwilami powierzchowny. Najbardziej jest to widoczne przy „Pechu Stanisława Rembeka”, pisarza nawet po śmierci pech nie opuścił i został potraktowany przez panią Siedlecką dość po macoszemu, wszelkie nieścisłości wyłapał Marlow, radzę poczytać, bo recenzja jest tyleż ciekawa, co rzetelna.

Mieszane uczucia swoją drogą, a pochwały biografii Herberta i Gombrowicza pióra pani Siedleckiej – swoją. Mam zamiar przeczytać przynajmniej jedną z nich i wówczas definitywnie będę wiedziała czy styl biografki mi odpowiada, czy nie. Czegoś się z „Wypominków” dowiedziałam, lektura była lekka i łatwa, nie wymagająca zbytniego skupienia. Chwilami czułam sympatię do bohaterów, niektórych zaś zaczęłam postrzegać inaczej. Pamiętać jednak należy, że słowa pani Siedleckiej nie zawsze są prawdziwe. Udowodnił to bloger Marlow, udowodniła to wnuczka Władysława Broniewskiego w liście do „Polityki” wyjaśniając kwestię odwyku poety. Ilu ludzi, tyle punktów widzenia.

Moja ocena: 4

Jodi Picoult „W naszym domu”

Jodi Picoult, W naszym domu, Prószyński i S-ka, Warszawa 2011, 696 s.

Nastoletni Jacob Hunt cierpi na zespół Aspergera, czyli łagodną postać autyzmu. Nie umie czytać sygnałów społecznych ani wyrażać swoich myśli i uczuć. Na pierwszy rzut oka to zupełnie normalny, inteligentny i elokwentny chłopak, jednak każde odstępstwo od codziennej rutyny, każda zmiana w ustalonym porządku dnia może wytrącić go z równowagi. Nieważne, czy chodzi o zbyt jasne światło, dotyk obcej osoby, szelest zgniatanego papieru, pomarańczowy kolor, czy nieodpowiednią konsystencję płatków śniadaniowych z mlekiem – Jacob potrafi wpaść w furię z byle powodu. Ma też, jak wielu młodych ludzi z zespołem Aspergera, obsesyjne zamiłowanie do jednej, specjalistycznej dziedziny – w jego przypadku jest to analiza kryminalistyczna. Chłopak pojawia się w miejscach, gdzie policja prowadzi śledztwo, instruuje detektywów, co należy robić… a do tego najczęściej ma rację.

Czytając „W naszym domu” po raz kolejny spotykamy się z niebanalnym problemem, o którym Jodi Picoult wydaje się wiedzieć wszystko. To fakt, że jej powieści mają pewien schemat, ale jednocześnie pełne są niesamowitego zaangażowania w dany temat. Niemalże zjadała mnie ciekawość, jak ona to robi? I zaczęłam własne badania, oczywiście od Wszechnicy Wiedzy Wszelakiej. Natrafiłam na bardzo ciekawy wywiad z panią Picoult, gdzie odpowiada na pytanie, jak przygotowywała się do pisania „W naszym domu”. Otóż spotkała się niemal z pięćdziesięcioma dziećmi z zespołem Aspergera i ich rodzicami przeprowadzając szczegółowe badania podczas bezpośrednich wywiadów. Powiedziała: „Istotne jest, że dziecko z zespołem Aspergera może mieć kłopoty w czasie rozmowy, ale jeśli poprosi się je, aby coś napisało, to wyraża się niesamowicie, bowiem dzieci te stają się bardzo bystre z chwilą, gdy odpada poddenerwowanie związane z byciem w sytuacji towarzyskiej. Dlatego też internet jest tak istotny dla ludzi z Aspergerem, w chatroomach nie trzeba patrzeć nikomu w oczy.”*

Jakob Hunt faktycznie jest dzieckiem niesamowicie bystrym, ale nie potrafi myśleć abstrakcyjnie i wszystko bierze dosłownie. Życie z nim nie jest sielanką. Matka nie tylko musi starać się o to, by w kolejne dni podawać obiady w odpowiednim kolorze, ale i dbać o to, by chłopak przyjmował odpowiednie suplementy diety, witaminy i wszystko to, co wspomoże usunięcie niebezpiecznych substancji z jego organizmu. Życie z takim dzieckiem przypomina życie na krawędzi czynnego wulkanu. Młodszy Theo stale znajduje się w cieniu genialnego, acz nieprzystosowanego społecznie brata. Stale jest na drugim miejscu i chociaż kocha Jackoba, to w końcu zaczyna się buntować. I niestety prowadzi to do nieszczęścia.

Obsesją Jakoba jest analiza kryminalistyczna i nie bacząc na jakiekolwiek przeszkody stara się zjawiać na miejscach przestępstwa. A potem w jego umyśle rodzi się kolejny pomysł. Jego postępowanie wydaje się niezrozumiałe dla osób postronnych, tymczasem Jakob uważa, że postępuje słusznie. Postrzeganie świata doprowadza do tego, że chociaż jest ekspertem analizy kryminalistycznej, równocześnie popełnia błędy, kiedy zamiast kierować się mózgiem, kieruje się sercem.

„W naszym domu” jest książką istotną, bowiem Picoult przybliżyła nie tylko sposób myślenia ludzi z zespołem Aspergera, ale ukazała również codzienne zmagania o ich zdrowie i usamodzielnienie. Jest też w pewnym sensie ostrzeżeniem, że nie można bagatelizować tego schorzenia. Jakob urodził się zdrowy i dopiero w wieku trzech lat, po przyjęciu szczepionki, w jego umyśle zaszły nieodwracalne zmiany. Zatem to nie jest tak, że urodzenie zdrowego dziecka eliminuje wszelkie zagrożenia. Szczególną uwagę warto też zwrócić na matkę, która postanowiła się nie poddawać i robiła wszystko, aby zapewnić synom w miarę normalne życie.

Polecam (jak każdą właściwie książkę Picoult).

Moja ocena: 5.5

* * *

Picoult Jodi; W naszym domu;
Czasami mam wrażenie, że serce człowieka to nic więcej jak zwyczajna półka, którą można obciążyć tylko do pewnego stopnia, bo w końcu coś musi z niej spaść i będzie trzeba pozbierać roztrzaskane szczątki.

Picoult Jodi; W naszym domu;
Macierzyństwo to syzyfowa praca. Fastrygujesz jeden szef, a zaraz pęka drugi. Zaczęłam już wierzyć, że moje życie jest jak ubranie, które nigdy nie będzie dobrze leżeć.

Wypowiedź wzięta ze strony: http://www.indyweek.com/indyweek/jodi-picoult-discusses-asperger-syndrome-and-her-new-novel-house-rules/Content?oid=1330370

Paul Begg „Kuba Rozpruwacz”

Paul Begg, Kuba Rozpruwacz. Historia kompletna, PIW, Warszawa 2010, 385 s.

Do dziś nie wiadomo, kto stał za zbrodniami przypisywanymi Kubie Rozpruwaczowi, mordercy prostytutek z londyńskiego East Endu końca epoki wiktoriańskiej. Paul Begg rozważa kilka równie prawdopodobnych hipotez. Jego opowieść o zagadce seryjnego mordercy różni się od innych książek na ten temat wyjątkowo skrupulatnie przedstawionym tłem historycznym i społecznym, na którym rozegrały się opisywane wypadki. Dzięki temu poznajemy tajemnice cieszących się złą sławą dzielnic dziewiętnastowiecznego Londynu, zasady pracy i techniki dochodzeniowe brytyjskiej policji oraz skrupulatne portrety ofiar mordercy. Autor dowodzi, że Kuba Rozpruwacz byłby prawdopodobnie zapomniany, gdyby mordował gdzie indziej, gdyż East End był sceną przygotowana na to, by rozegrały się na niej jakieś sensacyjne wydarzenia

Postać Kuby Rozpruwacza jest jednym z symboli wiktoriańskiego Londynu. To raz. Seria PIW-u kojarzyła mi się z gwarancją jakości i rzetelności. To dwa. Chciałam poczytać o niewyjaśnionych do tej pory morderstwach, które rozpoczęły się w drugiej połowie 1888 roku. To trzy.

A co dostałam?

Traktat o Londynie z czasów podbojów rzymskich, a potem o dziewiętnastowiecznych zamieszkach robotniczych i wojnie interpersonalnej w policji londyńskiej. Mało tego, Paul Begg bezczelnie twierdzi, że demonstracje, opisy koczowania bezdomnych na Trafalgar Square i przepychanki pomiędzy inspektorami tworzą tło dla działalności mordercy z Whitechapel (jak przemianowano go na Kubę Rozpruwacza, o tym za chwilę). A prawda jest taka, że gdyby wyrzucić z książki wszystkie te dyrdymały, to dzieło Begga byłoby co najmniej o połowę krótsze, ale nadal niekompletne!

Pseudonim Kuba Rozpruwacz wymyślił jakiś „dowcipny” żurnalista. Dopóki do Centralnej Agencji Prasowej nie zaczęły napływać listy z takim podpisem, mówiono o „morderstwach na Whitechapel” i „mordercy z Whitechapel”. Potem niestety przyjęło się miano Kubusia, z jedenastu morderstw popełnionych na East Endzie w latach 1888-1891 przypisano mordercy pięć i nazwano „kanoniczną piątką” ofiar Kuby Rozpruwacza. Ciekawe, prawda? Tyle że dowiedziałam się o tym z internetu, a nie z książki pana Begga!

Bo Paul Begg, owszem, wspomina dwie pierwsze domniemane ofiary, ale po Mary Jane Kelly już nie ciągnie wyliczanki, uznając, że o wiele ciekawiej będzie zanudzić czytelnika szczegółami na temat życia osobistego Charlesa Warrena czy Roberta Andersona.

Pierwszą (domniemaną) ofiarą była Emma Elizabeth Smith, którą zaatakowało trzech mężczyzn. Nie bardzo pasuje do kolejnych zbrodni i nic dziwnego, że powątpiewa się, czy Kuba Rozpruwacz miał coś wspólnego z tą zbrodnią czy nie. O wiele ciekawiej ma się sprawa z Marthą Tabram zamordowaną 7 sierpnia 1888 roku. Została kilkadziesiąt razy pchnięta nożem. Jej zwłoki znaleziono na schodach budynku przy George Yard.

Ostatniego dnia sierpnia 1888 zginęła Mary Ann Nichols, zwana potocznie „Polly”. Znaleziono ją na Buck’s Row o 3.45 nad ranem. Miała poderżnięte gardło i rozpłatany brzuch. Miała 43 lata. Nad miłość do męża i piątki dzieci, przedkładała miłość do alkoholu.

Ofiarą kolejną była czterdziestosiedmioletnia Ann Chapman (znana w swoim środowisku jako „Dark Annie”). Stało się to 8 września 1888 roku, około szóstej nad ranem, przy Hanbury Street. Zachowało się jej zdjęcie z mężem, kiedy jeszcze pociąg do alkoholu nie zmienił jej we wrak człowieka. W sumie miała zadatki na normalne życie, bo John Chapman był stangretem u Josiaha Weeksa, ale musiał zrezygnować z posady, kiedy Ann Chapman nie mogła powstrzymać się od popijania i okradania swych pracodawców. Chapman, podobnie jak Nichols, miała poderżnięte gardło. Do tego wyciągnięte wnętrzności. Brakowało macicy.

30 września morderca zaatakował dwukrotnie. Najpierw zabił Elizabeth Stride (znaną również jako „Long Liz”), która miała 44 lata, na Brener Street. Kiedy znaleziono ją o pierwszej w nocy z poderżniętym gardłem, jej zwłoki były jeszcze ciepłe. Prawdopodobnie ktoś spłoszył atakująceo i nic dziwnego, bo miejsce na morderstwo było wybrane nieszczególnie. Tuż obok znajdował się International Working Men’s Educational Club, gdzie mężczyźni często do późnej nocy prowadzili gorące dyskusje. Trzech z nich widziało tego wieczora Elizabeth Stride (w towarzystwie mężczyzny), a czwarty członek klubu – Louis Diemschutz dokonał makabrycznego odkrycia. Życiorys Stride do złudzenia przypominał życiorysy Nichols i Chapman: małżeństwo, produkcja dzieci, a potem pijaństwo i prostytucja.

W niedługi czas potem zginęła również Catherine Eddowes. Miała 46 lat. Znaleziono ją zaledwie 45 minut po odkryciu zwłok Elizabeth Stide, na Mitre Square, do którego można było z Berner Street dojść w ciągu kwadransa. Eddowes miała poderżnięte gardło, zmasakrowaną twarz i wywleczone wnętrzności. W dwie godziny później znaleziono fragment zakrwawionego materiału, jak się okazało – fartucha Eddowes. Na ścianie, nad chodnikiem gdzie znaleziono fartuch, widniał napisany kredą napis, który prawdopodobnie brzmiał: “The Juwes are not the men who will be blamed for nothing.” (Żydzi są ludźmi, którzy nie będą obwiniani o nic). Komisarz Warren z obawy przed antysemickimi rozruchami kazał napis zmyć nim zrobiło się na tyle jasno, aby go sfotografować.

Mary Jane Kelly – ostatnią z „kanonicznych” ofiar znaleziono 9 listopada. Była młoda, miała 25 lat. Zamordowano ją w pokoju, który wynajmowała na Miller's Court. Tym razem morderca nie tylko poderżnął ofierze gardło i wywlókł wnętrzności. Pastwił się nad ciałem o wiele bardziej. Szczegóły są tak w książce Begga, jak i w internecie. Mnie bardziej interesuje kwestia, że w swej opowieści o Kubie Rozpruwaczu Paul Begg nawet się nie zająknął, że były jakieś kolejne ofiary. Nie wspomniał o Rose Mylett i wątpliwościach czy padła ofiarą morderstwa czy też popełniła samobójstwo 20 grudnia 1888 roku. Nie napisał nawet jednego zdania o Alice McKenzie zamordowanej 17 lipca 1889 roku, na skutek poderżnięcia gardła. Miała 40 lat. Opinie co do tego, czy była ofiarą Rozpruwacza czy nie, były podzielone. Na przykład Anderson od dawna miał ugruntowany osąd o tym, kto jest mordercą, zatem prezentował stanowisko, że Alice McKenzie nic wspólnego z Rozpruwaczem nie ma. 10 września 1889 roku odkryto na Pinchin Street tułów kobiety. Wreszcie – 13 listopada 1891 roku znaleziono zamordowaną Frances Coles. O niej też pan Begg nie wspomniał.

Poświęcił za to krótki rozdział potencjalnym podejrzanym. I chociaż zarówno policja, jak i prasa dziewiętnastowieczna typowały kilkanaście nazwisk, Paul Begg ogranicza się do czterech (sic!), gdzieś tam mimochodem, bardziej w przypisach końcowych niż w głównym tekście wspominając Johna Pizera alias „Skórzany Fartuch”, Jamesa Maybricka, który był rzekomo autorem „Diariusza Kuby Rozpruwacza”, księcia Alberta Wiktora i malarza Waltera Sickerta.

Pierwszym, o którym pisze Begg jest Montague John Druitt; jego  ciało wyłowiono z Tamizy pod koniec grudnia 1888 roku. Autor biografii nie precyzuje kiedy Druitt popełnił samobójstwo ani w jakim stanie były znalezione zwłoki. Druitt był adwokatem i nauczycielem, który w listopadzie został zwolniony z pracy. Podejrzewał u siebie chorobę psychiczną.

Drugim był Seweryn Kłosowski – polski Żyd, który wyemigrował do Wielkiej Brytanii. W annałach kryminalistyki londyńskiej został zapamiętany jako truciciel swoich trzech żon.

Michael Ostrog był rosyjskim oszustem. W czasie morderstw popełnianych przez Rozpruwacza przebywał w więzieniu we Francji.

Najpoważniejszym kandydatem i zdaniem Andersona rzeczywistym sprawcą „kanonicznych pięciu” morderstw był Aron Kozminski, również polski Żyd przebywający od 1891 roku w zakładzie dla obłąkanych. Jego nazwisko pojawia się właśnie we wspomnieniach Andersona i innego londyńskiego policjanta - Melvilla Macnaghtena. Powodem, że nie został oficjalnie zidentyfikowany miała być solidarność rasowa (świadkami widzącymi Elizabeth Stride z jakimś mężczyzną byli Żydzi). Co prawda jest to powód naciągany, ale Paul Begg gładko to przełyka. Jego zdaniem Kozminski mógł być Kubą Rozpruwaczem i już.

I w sumie w większości rozdziałów roi się od „może”, „chyba”, „prawdopodobnie”, ale i „niemożliwe”, „wykluczone”. Begg gani innych, wcześniejszych badaczy za zbyt wąski tok myślenia, sam pozornie poszerza go dodając od siebie wspomniane już wcześniej zaplecze socjalne. Mnie nie przekonuje. Niewiele więcej niż w internecie znalazłam wiadomości w jego opracowaniu. Chwilami zaś Begg idzie na skróty i ogranicza się do faktów, które pasują do jego hipotez.

Nie przeczę, wykonał dużo pracy, ale przy okazji mocno zboczył z kursu. Gdyby to była monografia dziewiętnastowiecznego Londynu, nie miałabym zastrzeżeń. Ale mam, bo swą książkę Paul Begg zatytułował: „Kuba Rozpruwacz. Historia kompletna”. Rzecz w tym, że historia jest rozpaczliwie niekompletna i niedopracowana!

Moja ocena: 3

Zdjęcia „kanonicznej piątki” po obróbce Garry’ego Wroe: http://forum.casebook.org/showthread.php?t=4266, polecam przejrzenie całej dyskusji. Można tam znaleźć fantastyczne zdjęcia Londynu z przełomu wieków XIX i XX.