William Faulkner „Gambit”

William Faulkner, Gambit, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963, 280 s.

Opowiadania zawarte w tomie pt. „Gambit” powstawały i ukazywały się luźno w periodykach amerykańskich na przestrzeni dziesięciolecia 1939-1949. W polskim przekładzie zachowujemy ten sam układ, w jakim ukazały się one w pierwszym wydaniu książkowym, traktując je jako całość złożoną z epizodów połączonych przede wszystkim osobą głównego bohatera. Jest nim Gavin Stevens, spośród mieszkańców Faulknerowskiego hrabstwa Yoknapatawpha postać najbardziej może służąca swoistej demagogii i retoryce pisarza, tu jednak występująca w najlepszej swojej roli – detektywa ludzkich namiętności. Stąd też wynika wspólny wszystkim tym opowiadaniom nastrój gry, ryzyka, „gambitu” – kiedy to rozgrywający podstawia pod bicie jeden z pionków dla uzyskania ostatecznego zwycięstwa. Choć tylko w ostatnim z opowiadań, tytułowym, Faulkner wprowadza wyraźną analogię z grą (szachy), element ryzyka, rozgrywki dominuje nad całym tomem.

Można „Gambit” odczytywać dwojako – jako kryminałki napisane przez Faulknera i jako opowiadania o elementach ryzyka i rozgrywki (co sugeruje notka na wkładce), a co za tym idzie – stworzyć pole do popisu wszelakim literaturoznawcom.

Ja się na literaturze nie znam. Ja ją czym i daleka jestem od jakiegokolwiek rozkładania jej na czynniki pierwsze, dokonywania dekonstrukcji czy reinterpretacji tekstu. Wolę mieć przyjemność z czytania tekstu niż wywlekania zeń wnętrzności, których być może wcale w nim nie ma. Tym samym pozwolę sobie potraktować utwory z „Gambitu” jako opowiadające o ludzkich zbrodniach. Ludzkie emocje i popędy, które popychają ich do popełniania czynów karygodnych łatwiej zrozumieć, chociaż w wielu przypadkach trudno się z nimi zgodzić.

Główny bohater – Gavin Stevens jest prokuratorem hrabstwa i z racji pełnionej funkcji ma do czynienia z morderstwami, kradzieżami i wszystkim tym, co wymienione jest w kodeksie karnym. Oprócz samej zbrodni, Faulkner buduje całe tło konfliktu sięgającego nieraz kilkadziesiąt lat wstecz. Tak jest w przypadku „Dymu”, „Małpiaka” czy tytułowego „Gambitu”. Uparci i ubodzy farmerzy to niezbyt wielkie pole do popisu, a jednak Faulnerowi udaje się zaciekawić czytelnika. Kolejne partie tekstu nie tylko dotyczą obyczajów i życia codziennego, ale też krok za krokiem zbliżają nas do rozwiązania zagadki. Odnośnie pierwszego opowiadania – „Dym” – przeskakiwałam z nazwiska na nazwisko typując „swego” mordercę w miarę rozwoju akcji. Z pokorą przyznaję, że i tak nie trafiłam, chociaż na koniec postać zbrodniarza wydała mi się oczywista.

„Małpiak”, „Wskazówka na wodzie” i „Do jutra” to nie tyle opowiadania o zbrodni, ile o ludzkich, a dokładniej – męskich emocjach. Wspomniani już farmerzy, chociaż niby prymitywni i daleko im bystrością umysłu do takich osobistości jak prokurator hrabstwa, to przecież jednak to też ludzie. Też czują i kochają, też się potrafią przywiązać do drugiego człowieka i nie ważne, że ogólnie stronią od bardziej rozwiniętego (cywilizowanego?) społeczeństwa (a może to społeczeństwo stroni od nich?).

Najbardziej przewrotna jest na pewno „Dwója z chemii”. Wbrew pozorom nie opowiada o szkole ani o uczniach. Zawiera za to w sobie starą jak świat prawdę, że człowiek uczy się przez całe życie.

Opowiadanie tytułowe opowiada o przeszłości i życiu osobistym Stevensa. Nie ma żadnej kryminalnej afery, ale bohater tym razem musi doprowadzić pewne sprawy do końca. Jest w tym pewien element ryzyka, acz wytrwany gracz, a tak o prokuratorze hrabstwa z pewnością można powiedzieć, powinien sobie mimo wszystko poradzić.

Przyznaję, że coraz przyjemniej czyta mi się Faulknera. Może chodziło o przyzwyczajenie się do jego stylu, a może to kwestia krótkich i zwięzłych form zaprezentowanych w „Gambicie”. Rozstrzygnie przyszłość, bo pewnie niedługo sięgnę po jego „Zstąp Mojżeszu”, coby wrócić do Boona Hogganbecka (tego z „Koniokadów”).

Moja ocena: 5.5

William Faulkner „Kiedy umieram”

William Faulkner, Kiedy umieram, Czytelnik, Warszawa 1968, 291 s.

Napisana w 1930 roku jedna z najznakomitszych powieści Faulknera, opowiadająca o rodzinie Bundrenów, „biednych białych” z Południa, łączy elementy bohaterstwa i groteski, grozy i komizmu, humoru i makabry.
Postaci Williama Faulknera mają w sobie prawdę ludzką, która wzrusza nas bardziej niż egotyzm opisywanego środowiska. Nie możemy pozostać obojętni wobec kłopotów, ubogich radości, przeżyć tych ludzi, choć są tak poniżeni i pozornie odczłowieczeni.

Woziłam „Kiedy umieram” ze sobą dosyć długo, bo pasowała idealnie do torebki na czas podróży. Definitywnie skończyłam powieść dopiero na trasie Białystok-Warszawa. Mała, poręczna, można było trzymać ją w górzei i nie bolał nadgarstek. W podróży, kiedy ciężko jest mi znaleźć wygodną pozycję (mam tendencje do rozpychania się), kiedy przypieka słońce i jest duszno (był koniec lipca 2013 roku) Faulknerowskie „Kiedy umieram” było dobrym wyborem.

W książce króluje makabra. Bundrenowie jadą pogrzebać żonę i matkę do Jefferson, aby stało się zadość jej woli. Wszystko jednak trwa aż nazbyt długo. Podczas wędrówki wydarza się nieuniknione: trup zaczyna się rozkładać, gdziekolwiek rodzina się nie pojawi, czuć przede wszystkim ten trupi odór. Los także jest przeciwko nim. Jeden z braci ulega wypadkowi, a wówczas inni wpadają na „genialny” pomysł zalania złamanej nogi... betonem. Jest z nimi siostra, która ma w głowie tylko jedno: kupić w większym mieście lekarstwo na wywołanie miesiączki.

Bundrenowie to biała biedota, równocześnie mają typowy dla Południa i chłopów sposób myślenia. Dowodem tego jest finał, którego bohaterem jest ojciec. Ale przez całą, dziesięciodniową drogę Faulkner zapoznaje czytelnika z ich mentalnością. Jest to powieść drogi i nietypowych sytuacji zdarza się wiele. Trudno jest poczuć sympatię do ludzi, których spotykają i którzy ich wykorzystują. Młodsze pokolenie Bundrenów ma jednak w sobie coś ożywczego, smutek wywodzący się z wiecznej biedy, ale i uczucia nastrajające pozytywniej. Ktoś inny już na początku darowałby sobie daleką, i nie ma co ukrywać, kosztowną podróż i pochował zmarłą tam, gdzie nadszedł kres jej życia. Rodzina jest jednak uparta. I ten upór przebija z każdej sytuacji, która nie szła po ich myśli.

„Kiedy umieram” nie jest książką łatwą. Wciąż zmieniająca się perspektywa, z jakiej widzimy podróż (raz opowiada Darl, to znowu wątek podejmuje Tull, potem przychodzi kolej na Vardmana) skutecznie mąci w głowie, a zawiły Faulknerowski styl pisania też nie ułatwia zrozumienia, czego dotyczą nieporozumienia między braćmi, jaka tajemnica przeszkadza im w pełni być sobą. Ale jest to i książka dobra, literatura z najwyższej półki, gdzie liczy się styl, dobór słów, a dopiero potem sensacja czy groteska.

Moja ocena: 4.5

William Faulkner „Koniokrady”

William Faulkner, Koniokrady, Czytelnik, Warszawa 1966, 441 s.

W „Koniokradach” (1962 r.), książce napisanej pod koniec życia doszukiwano się wątków z dzieciństwa pisarza. Jej bohater po młodzieńczych wybrykach odbiera naukę o życiu: o odpowiedzialności, konsekwencji własnych czynów i honorowym postępowaniu. Faulkner otrzymał za ten utwór prestiżową nagrodę Pulitzera.

Kończył się rok 2013. Tomik z serii Nike (wydawnictwa Czytelnik) leżał na parapecie okna niczym wyrzut sumienia. Faulknerowskie „Koniokrady” czekały na swoją kolejkę dwa miesiące. Przeczytawszy kilkanaście stron doszłam do wniosku, że mogą poczekać jeszcze trochę. Ale... nie lubię nie kończyć książek. Gniotło mnie w środku, morska zieleń okładki wydawała się migać do mnie zewsząd i dawać znaki: „Przeczytaj mnie. Przeczytaj!” Byłam nieugięta i postanowiłam oddać książkę osobie, od której ją pożyczyłam. Zadzwoniłam, coby się umówić i książki się pozbyć. Telefon pozostał nieodebrany. Potem już wyjść z domu nie mogłam. „Koniokrady” zostały u mnie, skończyłam serię „44 Scotland Street” Alexandra McCall Smitha i ponownie sięgnęłam po Faulknera. I wpadłam po uszy!

Po co ten przydługi wstęp? Ano po to, aby ukazać, że każdej książce należy się druga szansa, bo to, co wydaje się nudzić w pierwszej chwili (w przypadku Faulknera: początek XX wieku, południe Stanów Zjednoczonych, segregacja rasowa), w drugiej może wciągnąć po uszy. Przynajmniej mnie wciągnęło.

Czterodniowa wyprawa Boona Hogganbecka i Luciusa Priesta to nie tyle spotkanie jedenastolatka z „brutalnością życia” (tak napisano na skrzydełku i nie bardzo mi ten temat podszedł), co wspaniała przygoda zwana życiem. Niepokorność, samowola, pierwsza wizyta w domu publicznym, pierwszy zakład hazardowy, a wszystko opisane soczystym faulknerowskim językiem. Jedenastoletni Lucius Priest pozostawiony pod tymczasową opieką ciotki i jednocześnie kuszony wizją nielegalnej wyprawy do Memphis dokonuje wyboru i poznaje, czym jest konsekwencja. Jak się powiedziało „a”, trzeba powiedzieć „b” i tak już do końca alfabetu.

Jest to ostatnia powieść Faulknera (ukazała się na miesiąc przed jego śmiercią) i trzeba przyznać, że autor pożegnał się z czytelnikami w godny sposób. „Koniokrady” to na poły powieść drogi, na poły awanturnicza opowieść z elementami moralizatorstwa; chwilami bawi, chwilami wzrusza. O kwestiach rasowych Amerykanin napomyka przy okazji, skupiając się na postaci dziecka i jego wyborów. Niby zwykła historia, acz napisana tak wyrafinowanie prostym, a jednocześnie genialnym pod względem stylistycznym, językiem.

Polecam.

Moja ocena: 5.5

* * *

Faulkner William; Koniokrady;
Myślę, że człowiek powinien natykać się bez ostrzeżenia tylko na takie przeżycia, których inaczej nie zaznałby przez wszystkie swoje lata. Ale jest czystą nieprzyzwoitością ze strony Losu czy Okoliczności stykać się bez przygotowania z rzeczami nieuniknionymi (nie mówiąc o koniecznych)), zwłaszcza jeśli to przygotowanie jest rzeczą prostą i nieskomplikowaną, a mianowicie ukończeniem piętnastu lat.

Faulkner William; Koniokrady;
Kobiety są wspaniałe. Potrafią znieść wszystko, bo są na tyle mądre, by wiedzieć, że nie ma innej rady na ból i strapienie, jak przejść przez nie na wylot i wyjść z drugiej strony.

William Faulkner „Absalomie, Absalomie”, „Dzikie palmy”

Faulkner William; Absalomie, Absalomie;

Kiedy się kogoś kocha, może trzeba znać go straszliwie dobrze, ale gdy się kogoś przez lata nienawidzi, wtedy zna się go z całą pewnością tak straszliwie dobrze, że już lepiej znać go nie można. Więc to właściwie świetnie, bo po tych wszystkich latach ten ktoś znienawidzony już nie może niczym zaskoczyć, ani bardzo uradować, ani doprowadzić do wielkiej wściekłości.

 * * *

Faulkner William; Dzikie palmy;
Człowiek rodzi się w nieprzebranym tłumie bezimiennych istnień swego czasu i pokolenia, maszerujących zgodnym rytmem w bezimiennym pochodzie. Jedna zmiana rytmu – jeden fałszywy krok i giniesz stratowany przez innych.

Faulkner William; Dzikie palmy;
Jeśli mam wybierać między smutkiem a nicością, wybieram – smutek.

Faulkner William; Dzikie palmy;
Każda odwaga w znacznej mierze polega na szczerym nie wierzeniu w szczęście.

Faulkner William; Dzikie palmy;
Przyszło mu do głowy, że to wcale nie serce, ani nawet wrażliwość jest przyczyna naszego cierpienia, ale nasza zdolność do odczuwania bólu, skłonność do okłamywania się i próżności, a może po prostu masochizm.

Faulkner William; Dzikie palmy;
Słuchaj, wszystkie nasze miesiące muszą być miodowe, przez całe życie. Zawsze i wszędzie, dopóki jedno z nas nie umrze. Nie może być inaczej. Albo raj, albo piekło, nigdy – bezpieczny i wygodny czyściec, gdzie czekalibyśmy – ty i ja, aż opanuje nas przykładne postępowanie albo cierpliwość, wstyd, albo skrucha.