Paweł Smoleński „Oczy zasypane piaskiem”

Paweł Smoleński, Oczy zasypane piaskiem, Czarne, Wołowiec 2014, 262 s.

Temu reporterowi jeden konflikt i dwa kraje nie dają spokoju. Paweł Smoleński na nowo rusza w najbardziej zapalne tereny Palestyny i Izraela, w Jerozolimie, Gazie i wioskach na Zachodnim Brzegu niestrudzenie pyta, czy pokój jest wciąż możliwy. Patrzy na rosnący z każdym miesiącem mur separacyjny, czyta o kolejnych samobójczych zamachach, słucha o nienawiści. Próbuje zrozumieć, ale nikt nie ma złudzeń, że o jakiekolwiek porozumienie będzie bardzo trudno.

Smoleński próbuje uchodzić za eksperta od konfliktu palestyńsko-izraelskiego, kreuje się na osobę, która nie tylko rozumie ten konflikt, ale poprzez posługiwanie się językami hebrajskim i arabskim w stopniu komunikatywnym, potrafi również zgłębić problemy nurtujące tamten region.

Na próbach i czynieniu dobrego wrażenia się kończy. Bo wiedza Smoleńskiego jest żałośnie powierzchowna i fragmentaryczna. Przedstawiane fakty interpretuje on zgodnie ze stanem swojej (niepełnej) wiedzy i wyraża opinie na tematy, które zna pobieżnie, czyni to jednak z pewnością siebie osoby, która na temacie izraelskim zęby zjadła.

Tymczasem... myli on nie tylko osoby, o których się wypowiada, ale nawet nie do końca wie, gdzie szukać na ich temat wiadomości. Po szczegóły odsyłam do recenzji książki Smoleńskiego na Erec Israel, gdzie punkt po punkcie wytknięto dziennikarzowi „Gazety Wyborczej” najważniejsze błędy, a dodatkowo udowodniono jego naiwność. Oficjalna postawa Hamasu, ich twarze ukazywane światu, a ich słowa do własnego narodu różnią się niczym dzień i noc. To co po angielsku zostało potępione, po arabsku zyskało ich całkowitą aprobatę. „Tym” był zamach z marca 2011 r., w którym zginęła trójka dzieci. Smoleński, podobnie jak większość kosmopolitycznych dziennikarzy, chociaż twierdzą, że są nastawieni proizraelsko, nadal widzą w Palestyńczykach tylko i wyłącznie ofiary. Ewentualnie ofiary, które muszą się bronić. Jak zwykle zaś wszystkiemu winni są Żydzi.

Dziwią mnie zachwyty nad książką Smoleńskiego, dziwi bezrefleksyjne przyjmowanie wszystkich tych bzdur, które napisał i przyklaskiwanie, że pisze dobrze, szczerze i rzetelnie. Czy ta rzetelność przejawia się w przekręcaniu faktów? Czy może w ich dopisywaniu, kiedy wiedzy nie starcza?

Nie uważam się za osobę nastawioną proizraelsko. Ale ostatnie miesiące ukazały jak mało wiemy o muzułmanach. Europa postanowiła przyjąć imigrantów. Oni „odwdzięczyli się” Niemcom gwałtami i molestowaniem. Pochylając się nad Palestyńczykami, żałując ich i broniąc, popatrzcie sobie, ich obrońcy, na zdjęcia uśmiechniętego mordercy, który dumny był z tego, że zabił troje dzieci (ponownie mam na myśli zamach z marca 2011 r.).

Nie ma mowy o porozumieniu, skoro górę nad zdrowym rozsądkiem bierze najgorszy z możliwych fanatyzmów: religijny. Skoro oszołomy zdolne są zabijać z imieniem swego boga na ustach. I nie ważne czy to Bóg chrześcijański, czy starotestamentowy, czy muzułmański. I tutaj kończę, bo kwestia moich przekonań nie ma nic wspólnego z książką Smoleńskiego.

Moja ocena: 0.5

Paweł Smoleński „Irak. Piekło w raju”

Paweł Smoleński, Irak. Piekło w raju, Czarne, Wołowiec 2012, 295 s.

Książka to zbiór reportaży. Opowiadają one o najnowszej historii Iraku. Autor stara się przedstawić ten kraj w sposób obiektywny. Odwołuje się do opowieści samych Irakijczyków. Czytelnik może dowiedzieć się jak skomplikowana jest sytuacja w tym kraju, przeczytać o okrucieństwie dyktatury, arogancji najeźdźców. Warto przeczytać i ponownie zastanowić się nad koniecznością i sposobem przeprowadzenia misji stabilizacyjnej. Poruszająca, niezwykle barwna, unikająca jednoznacznych ocen książka.

Zastanawiałam się czy nie przełożyć opisywania książki Smoleńskiego. Cztery dni temu doszło do serii zamachów w Paryżu. Do zamachów przyznało się ISIS, które narodziło się w Iraku (w skrócie: ISIS, czyli Państwo Islamskie to organizacja terrorystyczna pełna oszołomów chcących ustanowienia hierokracji opartej na zasadzie szariatu na terytorium Iraku, Syrii i Libii). Jak niepokojąco i aktualnie brzmią słowa jednego z rozmówców Smoleńskiego:

„Chcecie zawładnąć naszą ziemią. Chcecie rządzić naszymi duszami. Nie obchodzi was szczęście Irakijczyków. Patrzycie tylko na naszą ropę, wyciągacie ręce po cały arabski świat. Uderzacie w serce islamu, macie w pogardzie to, co dla nas święte. Ludzie prawdziwej, głębokiej wiary nie mogą się na to zgodzić. W tej wojnie rychło okazało się, że nie idzie o głowę Saddama, ale o podbój Iraku. Musieliśmy coś zrobić. Walczymy pod wezwaniem «Allah Akbar», Bóg jest wielki. To nasza nazwa, nasze imię, znak rozpoznawczy, jesteśmy mudżahedinami. Nie mamy nad sobą żadnej organizacji politycznej, nigdy nie będziemy partią żebrzącą o amerykańską jałmużnę. Taka polityka nas nie obchodzi. W Iraku nastał czas walki, a nie debat i układów.”1

Smoleński zbierał materiały do „Iraku” ponad dziesięć lat temu, kiedy Amerykanie w ramach wojny z terroryzmem, postanowili „wyzwolić” Irakijczyków od Saddama Husajna (i przy okazji położyć łapę na tamtejszych złożach ropy). „Wyzwoliciele” nie byli jednak witani radośnie przez naród, który wyswobodzili spod tyranii klanu Tikriti. Po interwencji Amerykanów Irakijczykom wcale nie zaczęło żyć się lepiej. Jak każdy medal ma dwie strony, tak i każdą historię można opowiedzieć przynajmniej z dwóch punktów widzenia. Rozmówcy Smoleńskiego narzekają, wspominają i pomstują odmieniając słowo „bieda” przez wszystkie przypadki. Dziennikarz natomiast pisze o mentalności getta, o biedocie z Saddamijjat al-Karch, o stertach śmieci przy przytulnych uliczkach, skwerach zamienionych w wysypiska odpadów, o koślawych komórkach stawianych przy nowych domach. I o nienawiści do wszystkiego, co zachodnie. Paradoksalnie, młodzi Irakijczycy chętnie nazywając Amerykanów terrorystami i okupantami, równie chętnie korzystają z dobrodziejstw technologii komputerowej, do której uzyskali dostęp dopiero po obaleniu dyktatora. Zindoktrynowani przez mułłów i imamów krzyczą, że nie podzielają żadnych wartości ze swoimi zachodnimi rówieśnikami, są muzułmaninami, Irakijczykami... A może po prostu są przeżarci islamem na wskroś? Religią, która stała się ucieczką od kłopotów dnia powszedniego. Człowiek, żeby egzystować, musi w coś wierzyć. Im gorsza egzystencja, gorsze wykształcenie, tym łatwiej oczarować człowieka wizją raju w niebiesiech, nagrodą w postaci dziewic za bycie męczennikiem. Smoleński rozmawiał z różnymi ludźmi, bardziej lub mniej wykształconymi, z mężczyznami, chłopakami, kobietami. Ich teraźniejszość anno domini 2003:

„Trzymam w domu broń do obrony przed bandytami. Nie mam innego wyboru. Zanim przyszli Amerykanie, bronił mnie Sajjid, sypiałem spokojnie, bez strachu, że ktoś zrabuje mój dobytek. Dziś nie mogę zaufać ani policjantowi, ani urzędnikowi. Wszędzie łapownictwo, korupcja, protekcja. Bandytyzm, złodziejstwo, gwałt.”2

„Gdy rządził nami Prezydent, mieliśmy prąd. Gaz do gotowania kosztował trzysta dinarów i też było go pod dostatkiem. Bandyci siedzieli w więzieniach, wieczorami mogłam iść z mężem na spacer. Nie bałam się, że Kuwejtczycy porwą nasze córki albo podpalą dom. Nie lękałam się o majątek. Nawet biedacy z najgorszych bagdadzkich nor mieli każdego ld al-Fitr świątecznego kurczaka (...).”3

Życie Irakijczyków nigdy nie było łatwe. Kiedyś musieli w milczeniu znosić poczynania Husajna i jego klanu; jego synowie mogli mieć wszystko i wszystkich. Mogli zmieniać samochody pod kolor ubrań, mogli zabijać, mogli skazywać na tortury. Właśnie, tortury... Irakijczycy wykorzystywali je nie tylko po to, by zniszczyć wroga narodu, ale i aby „przekonać do współpracy” ludzi opornych, acz potrzebnych. Tak „przekonano” sobowtóra Husajna – Latifa Jahję. Pokazano mu trzydzieści pięć filmów z zarejestrowanymi scenami tortur (nie żyję na tym świecie od wczoraj, nie po raz pierwszy czytałam o torturach, ale drastyczność scen opisanych przez Smoleńskiego przyprawiła mnie o mdłości). Dzięki temu Jahja miał lepiej służyć reżimowi. Torturowano nie tylko mężczyzn. Kobiety i dzieci też.

Dla jednych Irak był więzieniem, inni żyli bezkonfliktowo, z dala od politycznego zgiełku, rozpasanych Tikriti, nieustannej groźby śmierci. Ci drudzy teraz tęsknią za spokojem, wspominają czasy, kiedy bandytyzm był udziałem nielicznych. Po interwencji Amerykanów doszło do eskalacji przestępstw, łapówkarstwa, korupcji. I terroru. Smoleński słuchał, notował, zadawał pytania. Spisał to wszystko w barwach smutnych, szarych jak ówczesne życie Irakijczyków, acz z przebłyskami koloru, czyli słowami tych, którzy starali się nie tylko odnaleźć w nowej rzeczywistości, ale i nie poddawać się rządom domorosłych terrorystów.

„Irak. Piekło w raju” to nie tylko opowieść o zubożałym społeczeństwie. To również opowieść o fanatycznej nienawiści, narodzinach teokratycznego reżimu na ruinach reżimu Husajna. To opowieść o ludziach widzących wszystko tylko w dwóch barwach: czarnej i białej, gdzie nie liczy się to, czy człowiek jest dobry, mądry, uczciwy, ale to, czy wierzy w Allaha czy nie. I chociaż Smoleński starał się zachować neutralność, to ostatnie akapity jego „Podziękowania” ukazują, że zmian na lepsze można oczekiwać długo. Właściwie bez końca.

Moja ocena: 5

¹ P. Smoleński, Irak. Piekło w raju, Czarne, Wołowiec 2012, s. 94.

² Ibidem, s. 55.

³ Ibidem.

Ryszard Kapuściński „Rwący nurt historii”

Ryszard Kapuściński, Rwący nurt historii. Zapiski o XX i XXI wieku, Znak, Kraków 2007, 209 s. [34 s. fot.]

Zbiór wypowiedzi i zapisków Kapuścińskiego na temat historii, globalizacji i poszczególnych regionach świata: Afryki, Ameryki Łacińskiej, Europy i Rosji. Wybór i układ rozdziałów został zaakceptowany przez Ryszarda Kapuścińskiego. Można tę książkę traktować jako uzupełnienie jego znakomitych dzieł reporterskich albo jako punkt wyjścia do rozważań o współczesnym świecie, bogatym i wielowymiarowym.

„Rwący nurt historii” wyszedł już po śmierci Ryszarda Kapuścińskiego. Wyboru tekstów z wywiadów, artykułów i wykładów dokonała Krystyna Strączek, osiem rozdziałów z dziewięciu pisarz i reporter zdążył jeszcze przeczytać i zaakceptować. Uzupełnieniem rozdziału o Azji, miała być rozmowa przeprowadzona z Kapuścińskim. Niestety do tego nie doszło.

W tej książce znajdziemy wypowiedzi Ryszarda Kapuścińskiego na temat świata i problemów, które go nurtowały: dekolonizacji, globalizacji, istoty islamu czy imperializmu rosyjskiego. Zagadnienia związane z kontynentem afrykańskim czy Ameryką Łacińską były Kapuścińskiemu szczególnie bliskie, ale we fragmentach zamieszczonych w „Rwącym nurcie historii” uwidacznia się jego wiedza o miejscach i wydarzeniach, do których jeździł i które obserwował. Z wykształcenia był historykiem i prawdopodobnie na studiach nabrał nawyku zgłębiania tematu, którym się zajmował. W książkach i wypowiedziach owocowało to nie tylko błyskotliwymi obserwacjami, ale również znajomością zaplecza historycznego, a co się z tym wiąże: politycznego, ekonomicznego i społecznego. Co ważniejsze – potrafił posługiwać się tą wiedzą, zarówno w rozmowach z ludźmi, od których chciał się czegoś dowiedzieć, jak i z tym, którym chciał coś przekazać.

Istotną zaletą książki są fotografie Ryszarda Kapuścińskiego ilustrujące treści zawarte w książce. Po raz pierwszy miałam okazję nie tylko poznać opinię reportera, ale również zobaczyć świat poprzez pryzmat jego obiektywu.

Polecam.

Moja ocena: 5.5

* * *

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Życie w teraźniejszości wynika z kryzysu naszej wyobraźni i granic pojemności naszego umysłu. Dawniej wiedza była wiedzą własnej historii. Dziś jesteśmy atakowani przez taką masę informacji, że sięgnięcie do tego, co było wczoraj, czy zaglądanie do tego, co będzie jutro, jest właściwością wyjątkowych jednostek. Przeciętny umysł jest zbyt zmęczony, by wszystko przetrawić. Wobec tego wybiera tylko to, co mu się bezpośrednio podsuwa. Na dziś.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Historia jest nadrzędna, ale nie jest tworzona zgodnie z wolą człowieka. Z reguły ludzie są raczej stawiani w sytuacji, kiedy nie wiedzą, co tworzą. Oto paradoks historii.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Wojna we współczesnym świecie zaczyna się od zmiany języka w propagandzie.
Kiedy śledzimy język, to, jak on się zmienia, jak zaczynają pojawiać się pewne słowa, okazuje się, że raptem, nie wiadomo skąd, pojawiają się takie słowa, jak: wróg, nieprzyjaciel, zniszczyć, zabić... A zatem zaczyna pojawiać się język agresji, język nienawiści. Inaczej mówiąc, to, co się nazywa hate speech. Jeszcze nie ma żadnej wojny, nie ma w ogóle jej śladu, w ogóle nic się o tym nie mówi. Natomiast zaczyna się zmieniać język komunikacji.

Kapuściński Ryszard; Rwący nurt historii;
Historia zna wiele przypadków, kiedy stadion piłkar­ki zmieniał przeznaczenie. Pinochet podczas przewrotu w Chile przekształcił stadion w Santiago w obóz koncentracyjny, gdzie ludzie nie dostawali nawet wody. Widziałem to na własne oczy.
Stadion jest bardzo wygodnym miejscem do zamienienia go na więzienie. Zamyka się te parę wejść i koniec. Wiele dyktatur wpadało na ten pomysł. Choćby Amin. Dzisiaj do egzekucji wyzyskuje się stadion między innymi z kibicami. Robi się przewrót i trzeba zamknąć w parę godzin parę tysięcy ludzi. Gdzie ich umieścić? O wyborze stadionu decydują względy praktyczne, a nie symboliczne.

David K. Shipler „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”

David K. Shipler, Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej, Świat Książki, Warszawa 2003, 542 s.

Żyd, zgodnie z arabskim stereotypem, to nieobliczalny tchórz; Arab w oczach pełnego uprzedzeń Żyda to prymitywny osobnik, pełen zwierzęcej mściwości. W swej starannie opracowanej książce Dawid Shipler analizuje źródła uprzedzeń spotęgowanych przez wojnę, terroryzm i nacjonalizm. Skupiając się na odmiennych kulturach, które współistnieją obok siebie w Izraelu i na terytoriach przez niego kontrolowanych, autor opisuje nie tylko konflikty historyczne między islamem a judaizmem. Pisze przede wszystkim o ludziach: o arabskiej kobiecie zakochanej w Żydzie, palestyńskim partyzancie i przystojnym aktorze, którego ojciec jest Arabem, a matka Żydówką. W przekonaniu Shiplera owe historie - i setki innych - dają iskierkę nadziei na pokojowe współistnienie.
Publikacja nagrodzona Pulitzerem

David K. Shipler przebywał w Jerozolimie kilka lat jako korespondent „New York Timesa”. Po powrocie postanowił napisać książkę o Arabach i Żydach, nie żonglując nazwiskami polityków, lecz skupiając się na losach zwyczajnych ludzi.

W pierwszej części myślą przewodnią jest niechęć, jaka narosła między potomkami Izaaka i Izmaela. Pisze więc Shipler przede wszystkim o nacjonalizmie i terroryzmie. Stara się przy tym być obiektywny, nie ocenia, nie przyznaje racji żadnej ze stron, wysłuchuje pretensji, notuje i dodaje do wypowiedzi tylko niezbędny komentarz. Żydzi nie są ukazani jako naród, który od setek lat musiał borykać się z prześladowaniami, autor odsłania i mniej chlubne karty z ich historii po przybyciu do nowo powstałego państwa. Rugowanie Arabów z ich wiosek tylko po to, by pozbyć się niechcianych sąsiadów, przymusowe deportacje i zachowania urągające narodowi, który właśnie miał za sobą Holocaust nie sprzyjały nawiązaniu jakichkolwiek pozytywnych relacji między wysiedlanymi a nowo osiadłymi.

W części drugiej, zatytułowanej „Portrety” Shipler gromadzi opowieści zwykłych ludzi, którym przyszło żyć w atmosferze nietolerancji i wrogości. I chociaż dziennikarz nadal stara się pozostać bezstronnym obserwatorem, nie można się pozbyć wrażenia, że sympatie ma Shipler raczej proarabskie. Zresztą część ta wydaje się chwilami wydłużona na siłę, czy może podział jest zbyt drobiazgowy, a opowiedziane historie bardzo do siebie podobne. Arabowie czują żal za wypędzenie, tęsknią za swoją własną, utraconą małą ojczyzną, której już dawno nie ma. Zamieszkując slumsy Strefy Gazy najstarsi mieszkańcy wciąż pamiętają wioski, z których musieli odejść, przekazują ich obraz młodszym pokoleniom, tymczasem ich domy już dawno pokrył pustynny kurz, wioski zagarnęła dla siebie pustynia. Żydzi natomiast przywołują decyzje ONZ, które doprowadziły do podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. O wynikłych późniejszych konfliktach Shipler milczy, przedstawia tylko młodych żołnierzy (i żołnierki) izraelskich, którzy wierzą zarówno w sens obowiązkowej służby wojskowej dla obu płci, jak i bezsens pokojowego rozwiązania konfliktu.

Niemożliwością jest, by te dwa narody jednak na siebie nie oddziaływały. O tym opowiada Amerykanin w części ostatniej. Opisuje inicjatywy, jakie podejmowali młodzi w latach osiemdziesiątych, aby nawiązać dialog. I właśnie podczas współpracy Arabów i Żydów najbardziej uwidoczniły się różnice w stylu życia i kulturze obu narodów. Arabowie nadal pozostają w muzułmańskiej izolacji, uważają, że miejsce kobiet jest w domu, są nieufni w stosunku do młodych pokoleń, starających się wyjść z religijnej separacji. Żydzi mający równie dawne korzenie, nie mają jednocześnie problemów z technicyzacją społeczeństwa. Religia i wiara są ważne, acz ortodoksję pozostawiają starcom i grupom chasydów.

Wydaje się, że właśnie młodzi są szansą, aby konflikt na Bliskim Wschodzie został zażegnany. Lecz podejmowane przez obie strony inicjatywy, próby porozumienia często bombardowane są przez nietrafione decyzje polityków. Monografia Davida Shiplera siłą rzeczy nie obejmuje lat dziewięćdziesiątych XX wieku, kiedy to konflikt się zaostrzył, a fanatyzm nie odnosił się bynajmniej tylko do strony arabskiej. „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej” to książka istotna, jeśli chce się wiedzieć coś więcej poza datami kolejnych wojen i konfliktów żydowsko-arabskich, jednak podstawowa wiedza o kryzysie sueskim, wojnie sześciodniowej, wojnie Jom Kippur czy pierwszej intifadzie na pewno jest wskazana.

Moja ocena:  5

* * *

Shipler David K.; „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”;
Terroryzm ma coś ze spektakli teatralnych. Rzeczywistym celem ataków terrorystycznych nie są niewinne ofiary, lecz widzowie. Ci, których z ofiarami łączy to samo polityczne wyznanie wiary, powinni zostać zastraszeni i przerażeni. Być może uda się ich sprowokować do działań odwetowych, równie okropnych, zerwać z nich maskę obojętności. Celem terrorystów są także ci, którzy ulegają magii desperackiej siły i wpływów ludzi stojących za terrorystami. Natomiast ci, którzy stoją po stronie uzbrojonych bandytów, zamachowców i porywaczy, będąc świadkami aktów terroryzmu, mają nabrać otuchy, że sprawa, o którą walczą terroryści, żyje. Celem działań terrorystycznych nie jest wytrzebienie kadry, zniszczenie broni wroga lub zajęcie obiektów wojskowych. Terroryzm dąży do kształtowania, narzucania postaw i zachowań, musi więc być czymś spektakularnym, porażającym. Sukcesy terroryzmu zależą od tragizmu, przy życiu trzyma go ludzka ciekawość, jest rozsadnikiem zarazy.

Shipler David K.; „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”;
... terroryzm gra na emocjach, nie stawia na racjonalność postępowania; przenika do najgłębszych pokładów uczuciowych, kształtuje reakcje, jego pożywką jest lęk, wpływa na politykę. Dla Żydów, którzy przybyli do Izraela, aby wieść uczciwe życie, swobodnie chodzić po ulicach jako Żydzi, nosić jarmułki bez poczucia wstydu, obchodzić bez zażenowania święta religijne, związać swoje prywatne życie z życiem publicznym – terroryzm ma szczególnie bolesny posmak goryczy. Terroryzm zniweczył ich marzenie o normalnym życiu.

Shipler David K.; „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”;
Jednakże terroryzm rzadko kiedy zapewnia sukces sprawie, o którą walczy. Może przerażać, lecz także pogłębia nienawiść, wzmaga stanowczość, radykalizuje uczucia, poglądy i postawy. Najgorsze jest jednak to, że staje się normalnym składnikiem codziennego życia, jak opady deszczu zalewające Jerozolimę w porze zimowej.

Shipler David K.; „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”;
Ci żołnierze są ludźmi doświadczonymi w walce i zwykłych ludzkich sprawach. Są twardzi i ujmująco grzeczni, sprawiedliwi – i wiedzą, jak zabijać.

Shipler David K.; „Arabowie i Żydzi w Ziemi Obiecanej”;
- Nie wyobrażasz sobie, jak istotne jest tu zagadnienie służby wojskowej - wyjaśnił. - Bo gdziekolwiek byś poszedł, zanim spytają cię o nazwisko, najpierw chcą wiedzieć, co robiłeś w wojsku. To tutaj jak pranie mózgu, dorastasz z tym, żyjesz z tym. Armia to coś, przez co w naturalny sposób musisz przejść.

Steven Runciman „Dzieje wypraw krzyżowych”

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 1, Pierwsza krucjata i założenie Królestwa Jerozolimskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, 375 s.

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 2, Królestwo Jerozolimskie i frankijski Wschód 1100-1189, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987, 518 s.

Steven Runciman, Dzieje wypraw krzyżowych, t. 3, Królestwo Akki i późniejsze krucjaty, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, 564 s.

W trzytomowym dziele „Dzieje wypraw krzyżowych” omówiona została nie tylko geneza i historia wypraw krzyżowych, ale również dzieje państw frankijskich na Wschodzie. Autor, znakomity brytyjski mediewista i bizantyista, zadziwia erudycją i mnogością szczegółów, zachwyca pięknem i klarownością języka jak w każdej jego książce tu również ożywają ludzie, słychać szczęk oręża i ściszone głosy uczestników tajnych rozmów. Książka zawiera szczegółowe indeksy oraz tablice genealogiczne.

Steven Runciman miał nie tylko wielką wiedzę, ale też i dar jej przekazywania w sposób interesujący. Trzytomowe „Dzieje wypraw krzyżowych” to monografia obszerna, przez która przewijają się dziesiątki osób: rycerzy, duchownych, świętych, kobiet, władców chrześcijańskich i islamskich. Przez ponad tysiąc dwieście stron ciągnie korowód imion i nazwisk, które brzmią znajomo i takich, których przeczytanie nawet, jest wyczynem. A wszystko to składa się na historię podboju Ziemi Świętej, powstanie Królestwa Jerozolimskiego, późniejsze cięgi, jakie zbierali Frankowie na Bliskim Wschodzie, pomniejszenie ziem, nad którymi panowali do Królestwa Akki i wreszcie utrata tej ostatniej.

Trudność w czytaniu „Dziejów wypraw krzyżowych” nie tkwi w ich obszerności. Raczej w zagadnieniach, jakie wybrał Steven Runciman. Runciman skupił się bowiem przede wszystkim na drobiazgowym opisywaniu każdej kampanii wojennej, każdej potyczki, która miała miejsce w okresie krucjat, a było ich mnóstwo, bowiem Królestwo Jerozolimskie i okoliczne chrześcijańskie księstewka były tworami niestabilnymi i granice ich wciąż ulegały zmianom. Dowiadujemy się kto kogo napadł, w jaki sposób i dlaczego. A za tym idą nazwiska, owe dziesiątki nazwisk i chwilami człowiek się po prostu gubi. Tym bardziej że panowała moda na pewne imiona (a podobno jest to zjawisko nowe!) i samych Rajmundów mamy dziewięciu, Baldwinów – jedenastu, a Gotfrydów – trzynastu. Prawie wszyscy są ze sobą wiecznie skłóceni, sojusze zmieniają się, władcy trafiają do długoletnich niewoli, panuje ogólny rozgardiasz. Jedyną stałą w tym tyglu zmiennych jest niechęć templariuszy do szpitalników i nawzajem. Runciman wykonał tytaniczną pracę już tym, że ogarnął ten żywioł ludzki, tych rycerzy pragnących sławy, władzy i ziem, o różnych sympatiach i antypatiach. Sprzyjały nawiązywaniu stosunków okresy, kiedy nie walczono. Niech przykładem będzie zima 1189 roku kiedy dwie armie: chrześcijańska i islamska stały naprzeciwko siebie, żadna zaś nie porwała się na podjęcie poważniejszych akcji zbrojnych. Wspólnie spędzony okres sprzyjał porozumieniu i wzajemnemu poznaniu.

Celne, nie pozbawione ironii są opinie Runcimana o postaciach, które zwykle uznajemy za nieskazitelne. Ryszarda Lwie Serce podsumował tak, jednym zdaniem: „Był złym synem, złym mężem i złym królem, ale dzielnym i znakomitym rycerzem.”

Zwykliśmy kojarzyć z okrucieństwem raczej muzułmanów niźli chrześcijan. Jednakże do największych masakr doprowadzili właśnie krzyżowcy. Zdobywając Aleksandrię w 1365 roku, sprawili, że miasto spłynęło krwią i było tej posoki o wiele więcej niż w Jerozolimie 1099 roku czy Konstantynopolu roku 1204, kiedy również krzyżowcy znaczyli swą drogę mieczem i trupami. Chrześcijanie łupili nie tylko wrogów, zabijali i siekli każdego, kto stanął im na drodze. Niszcząc Aleksandrię, gdzieś mieli sojusze i kilkaset lat świętych wojen. Nie wynieśli z przeszłości nie tylko humanitaryzmu, ale również nie potrafili wyciągnąć nauk z przegranych lub wygranych potyczek. Rycerze i władcy często starali się iść na miasta mało istotne strategicznie, acz znaczące dla wroga (vide: Damaszek). Po czwartej wyprawie krzyżowej, skierowanej nie przeciwko niewiernym, ale przeciwko chrześcijanom wschodnim, zaczęła się dewaluacja terminu „krucjata”.

Runciman doprowadza swą opowieść do chwili upadku Konstantynopola. Ostatnie pięćdziesiąt lat przed upadkiem Cesarstwa Bizantyjskiego traktuje skrótowo, bowiem tematowi poświęcona jest odrębna monografia Runcimana: „Upadek Konstantynopola 1453”.

Lektura „Dziejów...” to nie tylko historyczne bitwy, zbożne cele i wielce rycerze. To również monografia gęsta od zakrzepłej krwi, przelanej w imię religii, bezsensowne rzezie, które miały sławić krzyżowców czy muzułmanów. Chwilami męcząca od nadmiaru ruchów wojsk i ich przywódców, w większości zaś – fascynujący obraz Bliskiego Wschodu ostatnich wieków średniowiecza.

Polecam.

Moja ocena: 6

Nadżud Ali „Dziesięcioletnia rozwódka”

Sprawa dziesięcioletniej Jemenki, która zdecydowała się pójść do sądu i zażądać rozwodu była głośna w 2008 roku. Wcale nie było pewne czy ten rozwód dostanie, bo przecież odrzucając (starszego o dwadzieścia pięć lat) męża, splamiła honor swojej rodziny. Samo zaś wydanie dziecka (bo przecież nie kobiety!) jest… tfu!... tradycją nie tylko na jemeńskiej prowincji, ale w ogóle w tamtym kraju.
Niby mamy XXI wiek, a niektóre rejony świata wciąż tkwią w jakichś koszmarnych i zacofanych zwyczajach sankcjonujących pedofilię. Jest to równie frustrujące, jak i, tak po ludzku, wkurwiające.
Opowieść Nadżud Ali jest smutnym świadectwem tego, że nie wszystkim jest dane jakiekolwiek dzieciństwo, nie mówiąc już o szczęśliwym. Molestowanie, bicie, płacz, nakaz bycia „dorosłą” w wieku, kiedy powinno się chodzić do szkoły, bawić z koleżankami i śmiać z głupot – tak wygląda życie setek muzułmańskich rówieśnic dziewczynki. A wszystko podparte górnolotnymi słowami: honor, tradycja, religia. Bo przecież Prorok również poślubił dziewięciolatkę. Jak napisała w „Niewiernej” Ayaan Hirsi Ali – to nie czyni zeń bohatera, ale zwykłego pedofila.
Książka chwilami tchnie typowo dziecięcą naiwnością i prostotą. Dla dziewczynki wyznacznikiem luksusu jest posługiwanie się sztućcami, jedzenie pizzy, oglądanie kreskówek w telewizji, lalka będąca arabskim odpowiednikiem Barbie. To wszystko większość dzieci w Polsce ma na wyciągnięcie ręki, a co ważniejsze: uważa, że im się to po prostu należy. I… w sumie mają rację. Niech się bawią, póki mogą.
Moja ocena: 5

Ayaan Hirsi Ali „Niewierna”

Absolutnie jedna z najlepszych książek przeczytanych w zeszłym roku. Proszę państwa, oto „Niewierna” Ayaan Hirsi Ali. Hirsi Ali została wychowana w surowej (żeby nie rzec: wręcz zacofanej) muzułmańskiej rodzinie. Kiedy miała pięć lat została obrzezana. Przez większość dzieciństwa była bita przez matkę i indoktrynowana. Uciekając przed małżeństwem z przymusu, trafiła do Holandii, gdzie poprosiła o azyl.
W drugiej części „Niewiernej” Hirsi Ali podnosi problem izolacji imigrantów (szczególnie muzułmanów), tworzenia enklaw religijnych i kulturowych, traktowania islamskich kobiet, powstawania szkół religijnych. Przede wszystkim zaś uświadamia wszelkim entuzjastom islamu, że nie jest to religia pokojowa. Opisuje też powstanie pierwszej części „Poddania”, krótkiego filmu wyreżyserowanego przez Theo van Gogha. Van Gogh został w niedługi czas potem zabity przez islamskiego fanatyka, a Hirsi Ali musiała się ukrywać.
Wspomnienia Somalijki są lepsze i bardziej wyraziste niż niejedna powieść. Niby człowiek się przyzwyczaja do tego, że autorzy epatują okrucieństwem i krwią, bo przecież to tylko fikcja. Tymczasem Hirsi Ali opisuje prawdziwe życie, prawdziwe zdarzenia i prawdziwych fanatyków.
Jej świat to świat mężczyzn, którym wolno wszystko i kobiet urodzonych tylko po to, by służyć. I nie dzieje się to w jakiejś dalekiej przeszłości, lecz tu i teraz, kilkaset lub kilka tysięcy kilometrów od centrum Europy.
Moja ocena: 6

Hülya Kalkan „Chciałam być tylko wolna”

Kolejna książka to wspomnienia Turczynki walczącej o swoją wolność.
Hülya Kalkan urodziła się w Niemczech, kiedy miała kilkanaście lat, matka wywiozła ją do swej ojczyzny (Turcji) i umieściła w (zakazanej przez państwo) szkole koranicznej. Dziewczynie udało się po dwóch latach wydostać stamtąd i wrócić do Niemiec. Jednakże matka – zatwardziała muzułmanka po raz drugi (podstępem) wysłała córkę do Turcji, żeby wydać ją za mąż. Miało to być tak zwane małżeństwo z przymusu. Dziewczynie udało się ponownie wrócić do Niemiec. Matka nie popuściła. Skoro nie udało się z Hülyą, postanowiła spróbować z jej młodszą siostrą – Esme. Scenariusz się powtórzył: najpierw szkoła koraniczna, a potem – małżeństwo z przymusu.
Wspomnienia Kalkan nie są wstrząsające, w życiu dziewczyny nie ma bowiem aktów fizycznej przemocy, a i z tymi psychicznymi potrafiła sobie poradzić. Jest to jednak opowieść istotna i to z kilku względów.
Przede wszystkim, zazwyczaj myśląc o przemocy w imię religii, widzimy mężczyzn wrzeszczących o ich splamionym honorze i woli Allaha. Tutaj siłą sprawczą wszelkich nieszczęść jest matka, fanatyczka muzułmańska, która co prawda nie spieszy się, żeby wrócić do Turcji, ale swe córki już tam wysyła i pragnie by dziewczyny stały się przykładnymi tureckimi żonami. Matka nawet nie zamierza asymilować się w swojej nowej ojczyźnie, pomimo długiego pobytu prawie wcale nie mówi po niemiecku i uznaje tylko jedną wartość: przyszły raj.
Druga kwestia - książki Pamuka opisujące obecną Turcję są mylące. Wyzwolone dziewczyny z „Domu ciszy” czy „Nowego życia” to jednostki. Mogą żyć „po europejsku” tylko dlatego, że urodziły się w dość liberalnych rodzinach, w większych aglomeracjach. Na tureckiej prowincji wciąż panuje zasada, że rację ma tylko Koran i imam.
Wreszcie kwestia trzecia, najbardziej istotna: jak rozumieć wolność. Nie ukrywam, że opowieść o Esme w pewnym momencie zaczęła mnie irytować. Młodsza siostra bowiem, pod wpływem pobytu w szkole koranicznej, stała się bardzo religijna. Uznała noszenie chusty nie tylko za obowiązek, ale i za przywilej. Podobnie odnosiła się do obowiązkowych pięciu modlitw. A jednak nie chciała wyjść za mąż z przymusu. Nie chciała mieszkać w Turcji. Pragnęła wolności w Niemczech. I uznała, że to państwo niemieckie musi zrozumieć jej wolę noszenia chusty i codziennych modlitw. Tego właśnie nie rozumiem – skoro tak pragnie żyć zgodnie z zasadami Koranu, dlaczego stara się czynić to w państwie, które muzułmańskim nigdy nie było. Półśrodki nie prowadzą do niczego dobrego, pozorna asymilacja również. Nie potrafię zapłakać nad losem przymuszanej dziewczyny, która chce brać i z religii, i z przyszywanej ojczyzny tylko to, co jej odpowiada. Wybór oznacza ponoszenie pewnych konsekwencji. Albo religia i jej dobrodziejstwa. Albo świeckość i jej zasady.
Moja ocena: 4